Rừng Việt Nam từ đỉnh núi xuống bờ biển: bảy kiểu rừng và cách nhận ra

Nếu đi một mạch từ đỉnh núi cao nhất Tây Bắc xuống bãi bùn ven biển Cà Mau, bạn sẽ đi qua ít nhất bảy kiểu rừng khác nhau: rừng rêu lạnh trên đỉnh, rừng lá kim, rừng lá rộng thường xanh, rừng trên núi đá vôi, rừng khộp rụng lá mùa khô, rừng tràm trên đất phèn và rừng ngập mặn nơi thuỷ triều lên xuống. Thứ quyết định kiểu rừng không phải may rủi mà là ba điều rất cụ thể: độ cao, lượng mưa trong năm và loại đất dưới chân.

Bài này đi theo đúng một đường cắt ngang như thế, để bạn nhìn một cánh rừng là đoán được nó đang sống trong điều kiện nào.

Vì sao một đất nước nhỏ lại có nhiều kiểu rừng đến vậy

Việt Nam trải dài hơn 15 vĩ độ, từ vùng có mùa đông lạnh ở phía Bắc tới vùng nóng quanh năm ở phía Nam. Ba phần tư lãnh thổ là đồi núi, có nơi cao hơn 3.000 m, có nơi thấp sát mực nước biển. Gió mùa đem mưa tới không đều: sườn núi đón gió có thể mưa rất nhiều, sườn khuất gió lại khô hơn hẳn. Thêm vào đó là đủ loại đất, từ đất đỏ bazan, đất trên núi đá vôi, tới đất phèn chua và bùn mặn ven biển.

Mỗi tổ hợp nhiệt độ, nước và đất như vậy chọn ra những loài cây chịu được nó. Lâu dần, những loài hợp nhau mọc cùng một chỗ và tạo thành một kiểu rừng có dáng riêng, nhìn từ xa đã thấy khác. Theo số liệu Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn công bố những năm gần đây, độ che phủ rừng của cả nước vào khoảng 42%, gồm cả rừng tự nhiên lẫn rừng trồng.

Đi từ trên đỉnh xuống: bảng nhìn nhanh

Ranh giới giữa các kiểu rừng không phải đường kẻ chỉ. Ở miền Bắc mùa đông lạnh nên mỗi tầng rừng nằm thấp hơn một chút so với miền Nam. Các con số độ cao dưới đây chỉ là khoảng gần đúng để bạn hình dung.

Kiểu rừng	Thường gặp ở đâu	Dấu hiệu dễ nhận
Rừng rêu, rừng lùn trên đỉnh	Núi cao trên khoảng 2.000 m, như dãy Hoàng Liên Sơn	Cây thấp, thân cong queo, rêu phủ kín cành, sương mù gần như cả ngày
Rừng lá kim	Cao nguyên và núi trên khoảng 1.000 m: Lâm Viên (Đà Lạt), vùng cao phía Bắc	Thông, pơ mu, sa mu; lá nhọn như kim hoặc dẹt như vảy
Rừng lá rộng thường xanh	Đồi núi thấp và trung bình, mưa nhiều: Trường Sơn, Cúc Phương, Cát Tiên	Nhiều tầng cây, dây leo chằng chịt, xanh quanh năm
Rừng trên núi đá vôi	Núi đá vôi Ninh Bình, Hà Giang, Phong Nha – Kẻ Bàng	Cây bám khe đá, đất rất ít, rễ chui sâu vào kẽ nứt
Rừng khộp (rừng thưa rụng lá)	Tây Nguyên, nhất là vùng Yok Đôn	Cây thưa, cỏ dưới tán, mùa khô rụng sạch lá
Rừng tràm	Đất phèn ngập nước: U Minh, Đồng Tháp Mười	Thân tràm vỏ bong từng lớp, nước dưới gốc màu nâu
Rừng ngập mặn	Cửa sông ven biển: Cần Giờ, Cà Mau, Xuân Thuỷ	Rễ chống, rễ thở mọc lên khỏi bùn, ngập theo thuỷ triều

Trên đỉnh lạnh: rừng rêu và rừng lá kim

Càng lên cao không khí càng loãng và lạnh. Một quy luật gần đúng mà các nhà địa lý hay dùng: cứ lên cao 100 m thì nhiệt độ giảm khoảng 0,6 °C. Đỉnh Fansipan cao hơn 3.100 m, nên dù cùng một ngày, trên đỉnh có thể lạnh hơn chân núi ở Sa Pa cả chục độ, mùa đông có năm còn có băng giá.

Ở độ cao ấy, mây trôi sát mặt đất, cây gần như lúc nào cũng ướt. Rêu, địa y và dương xỉ nhỏ phủ kín thân cây như khoác áo len. Cây không vươn cao được vì gió mạnh và lạnh, nên rừng trông lùn, thân cong, cành vặn vẹo. Người ta gọi đó là rừng rêu hay rừng lùn.

Thấp hơn một chút, trên các cao nguyên mát như Lâm Viên quanh Đà Lạt, là rừng lá kim. Lá kim nhỏ, có lớp sáp dày, ít mất nước, chịu được lạnh và gió khô. Thông ba lá mọc thành những đồi thông quen thuộc; ở núi cao phía Bắc thì có pơ mu, bách xanh, sa mu.

Sườn núi mưa nhiều: rừng lá rộng thường xanh

Đây là kiểu rừng "đúng chất nhiệt đới" mà nhiều người hình dung khi nghe chữ rừng: cây to, nhiều tầng, dây leo, phong lan bám trên cành, mặt đất tối và ẩm. Nó cần mưa nhiều và mùa khô không quá dài, nên hay gặp trên sườn núi đón gió của dãy Trường Sơn, ở Cúc Phương, Bạch Mã, Cát Tiên.

Gọi là thường xanh vì cây không rụng lá cùng một lúc. Mỗi cây thay lá rải rác quanh năm, nên rừng lúc nào cũng xanh. Kiểu rừng này giàu loài nhất: một héc-ta có thể có hàng trăm loài cây gỗ khác nhau, trong khi một héc-ta rừng thông có khi chỉ vài loài.

Rừng mọc trên đá

Ở những khối núi đá vôi, đất chỉ còn những túm nhỏ đọng trong khe. Nước mưa thấm xuống rất nhanh qua các kẽ nứt, chảy vào hang ngầm, nên trên mặt đá mùa khô thiếu nước dù mùa mưa ướt sũng. Cây ở đây phải có rễ khoẻ, len sâu vào kẽ đá tìm ẩm. Nghiến là loài gỗ nổi tiếng mọc trên núi đá vôi phía Bắc. Kiểu rừng này nuôi nhiều loài chỉ có ở Việt Nam, như các loài voọc sống trên vách đá.

Cao nguyên có mùa khô dài: rừng khộp

Lên Tây Nguyên vào tháng Hai, tháng Ba, bạn sẽ thấy những cánh rừng gần như trụi lá, đất khô nứt, cỏ vàng. Đó là rừng khộp, một kiểu rừng thưa với các cây họ Dầu như dầu đồng, cẩm liên, cà chít. Mùa khô ở đây kéo dài mấy tháng gần như không mưa, cây chọn cách rụng lá để bớt mất nước, giống như "ngủ đông" vào mùa nóng.

Khi mùa mưa về, chỉ vài tuần là lá non bật ra đỏ hồng rồi xanh lại. Rừng khộp thưa, sáng, có nhiều cỏ, nên là nơi kiếm ăn của các loài thú lớn như voi, bò rừng. Vườn quốc gia Yok Đôn là nơi giữ được nhiều rừng khộp nhất.

Xuống tới đồng bằng và biển: rừng tràm, rừng ngập mặn

Ở đồng bằng sông Cửu Long, nhiều vùng đất trũng có phèn, tức là đất chứa nhiều hợp chất lưu huỳnh, khi khô gặp không khí thì chua gắt. Ít loài cây chịu nổi, nhưng tràm thì sống tốt, lại chịu ngập nhiều tháng. Rừng tràm U Minh và Tràm Chim ở Đồng Tháp Mười là những cánh rừng như thế. Nước dưới rừng tràm thường màu nâu như nước trà vì lá tràm rụng xuống ngâm lâu.

Ra tới cửa sông, nước ngọt gặp nước mặn, mặt đất là bùn mềm ngập theo thuỷ triều ngày hai lần. Đây là chỗ của rừng ngập mặn: đước, mắm, bần, vẹt, dừa nước. Rễ của chúng mọc thành chân chống hoặc ống thở nhô lên khỏi bùn. Rừng ngập mặn giữ bờ biển khỏi sóng xói và là nơi cá, tôm, cua đẻ trứng.

Rừng tự nhiên và rừng trồng khác nhau thế nào

Đi đường quốc lộ, bạn hay thấy những đồi keo, bạch đàn thẳng tắp, cây nào cũng cao bằng nhau, xếp thành hàng. Đó là rừng trồng, chủ yếu để lấy gỗ làm giấy, ván ép. Rừng trồng có ích: cho gỗ, che đất trống, giữ đất khỏi trôi. Nhưng nó khác rừng tự nhiên ở mấy điểm dễ thấy:

• Số loài: rừng trồng thường chỉ một loài cây; rừng tự nhiên có hàng chục, hàng trăm loài.
• Tầng cây: rừng trồng gần như chỉ một tầng; rừng tự nhiên có cây vượt tán, cây tán chính, cây bụi, cỏ, dây leo.
• Tuổi cây: rừng trồng cây cùng tuổi; rừng tự nhiên có cây non, cây già, cây chết đứng, khúc gỗ mục nằm.
• Động vật: rừng tự nhiên là nhà của nhiều loài chim, thú, côn trùng hơn hẳn.

Vì vậy, khi đọc tin "độ che phủ rừng tăng", nên hỏi thêm: tăng rừng trồng hay rừng tự nhiên? Hai thứ đó không đổi cho nhau được.

Thử làm: vẽ lát cắt núi và đặt rừng vào đúng chỗ

Bạn cần một tờ giấy khổ to, bút chì, bút màu. Làm ở nhà hoặc theo nhóm trong lớp.

1. Vẽ một ngọn núi nhìn ngang, đỉnh ở giữa, hai sườn đổ xuống. Kẻ một trục đứng bên trái ghi độ cao: 0 m, 500 m, 1.000 m, 2.000 m, 3.000 m.
2. Vẽ mũi tên gió và mây từ phía biển thổi vào một sườn. Sườn đó là sườn đón gió, mưa nhiều. Sườn kia khuất gió, khô hơn.
3. Tô màu từng tầng rừng theo bảng ở trên: rừng rêu trên đỉnh, rừng lá kim bên dưới, rừng thường xanh ở sườn đón gió phía thấp.
4. Ở sườn khuất gió, vùng thấp, thử đặt rừng khộp. Hỏi nhau: vì sao lại đặt ở đây?
5. Kéo chân núi ra tới mép giấy, vẽ đồng bằng, cửa sông và biển. Đặt rừng tràm ở chỗ trũng, rừng ngập mặn ở cửa sông.
6. Cuối cùng, dùng nhiệt độ ước tính: nếu chân núi 30 °C, cứ lên 100 m giảm 0,6 °C, thì đỉnh 3.000 m lạnh khoảng bao nhiêu độ? (Đáp số khoảng 12 °C.)

Khi đi chơi xa cùng gia đình, mang theo bản vẽ này, đối chiếu với cánh rừng thật ngoài cửa xe. Bạn sẽ thấy bản đồ trên giấy và quang cảnh thật khớp nhau đến bất ngờ.

Đọc một cánh rừng bằng mắt thường

Không cần biết tên từng loài, bạn vẫn đoán được kiểu rừng nhờ vài câu hỏi đơn giản:

• Lá to bản hay nhỏ như kim? Lá kim gợi ý nơi lạnh hoặc đất nghèo, khô.
• Rừng có rụng lá đồng loạt vào mùa khô không? Có thì nghĩ tới rừng khộp hoặc rừng nửa rụng lá.
• Thân cây có phủ rêu dày không? Rêu nhiều nghĩa là ẩm quanh năm, thường ở trên cao.
• Dưới chân là đất, đá hay bùn? Đá vôi trắng xám, bùn đen ven biển, nước nâu dưới rừng tràm đều kể chuyện về nơi đó.
• Cây có cao bằng nhau, xếp hàng không? Nếu có, nhiều khả năng là rừng trồng.

Một lưu ý quan trọng: chỉ quan sát từ đường đi, đường mòn có biển hướng dẫn, hoặc đi cùng người lớn và hướng dẫn viên. Không tự đi vào rừng lạ, không bứt cây, không hái quả hay nấm lạ để ăn.

Câu hỏi thường gặp

Việt Nam có những kiểu rừng nào?

Các kiểu chính gồm rừng lá rộng thường xanh, rừng nửa rụng lá, rừng khộp, rừng trên núi đá vôi, rừng lá kim, rừng rêu trên núi cao, rừng tre nứa, rừng tràm và rừng ngập mặn. Mỗi kiểu gắn với một tổ hợp độ cao, lượng mưa và loại đất riêng.

Vì sao lên núi cao cây lại thấp và nhiều rêu?

Trên cao lạnh, gió mạnh và mây mù gần như cả ngày, cây lớn rất chậm nên thấp và cong queo. Độ ẩm cao giúp rêu, địa y bám kín thân cành, tạo ra kiểu rừng rêu.

Rừng khộp là gì?

Rừng khộp là rừng thưa, chủ yếu cây họ Dầu, mọc ở vùng có mùa khô dài như Tây Nguyên. Mùa khô cây rụng gần hết lá để giữ nước, mùa mưa lại ra lá mới.

Rừng trồng có phải là rừng không?

Có, rừng trồng được tính vào độ che phủ rừng và có ích cho việc giữ đất, lấy gỗ. Nhưng rừng trồng thường chỉ một loài, ít tầng, nên nuôi ít loài động vật hơn rừng tự nhiên rất nhiều.

Rừng nào giàu loài nhất ở Việt Nam?

Rừng lá rộng thường xanh ở vùng mưa nhiều là kiểu giàu loài nhất, nhiều tầng cây và nhiều dây leo, phong lan. Rừng trên núi đá vôi tuy ít đất nhưng lại có nhiều loài chỉ sống ở Việt Nam.