Muỗi, vắt, ong, rắn khi đi rừng: học sinh phòng tránh và báo người lớn

Đi rừng ở Việt Nam, bốn loài hay gặp rắc rối nhất là muỗi, vắt, ong và rắn. Cách phòng chung khá giống nhau: mặc quần áo dài, đi giày kín, đi đúng lối mòn, không thò tay vào chỗ không nhìn thấy, không chọc phá tổ hay con vật nào, và báo ngay cho người lớn khi bị đốt hay bị cắn. Phần lớn các loài này không săn người; chúng cắn đốt vì ta vô tình chạm vào hoặc vì ta là bữa ăn tiện tay.

Hiểu từng loài sống ở đâu, hoạt động lúc nào, giúp bạn tránh chúng tốt hơn mọi loại thuốc xịt.

Bảng nhanh: gặp ở đâu, phòng thế nào

Loài	Hay gặp ở đâu, lúc nào	Phòng	Lỡ bị thì
Muỗi	Ven suối, bụi rậm, chỗ nước đọng; muỗi vằn đốt ban ngày, nhiều loài khác đốt chiều tối	Áo dài tay, quần dài, kem xua muỗi người lớn bôi, ngủ màn	Rửa sạch, không gãi; sốt sau chuyến đi thì đi khám
Vắt	Rừng ẩm, lá mục, mùa mưa, sau cơn mưa	Quần dài nhét vào tất cao cổ, đi giữa lối mòn, dừng kiểm tra chân	Báo người lớn gỡ, không giật mạnh
Ong vò vẽ, ong bắp cày	Tổ treo trên cành, trong bụi, hốc cây, mái hiên	Không chọc tổ, không đập ong, đi chậm và lặng lẽ khi thấy ong bay dày	Chạy ra xa, che mặt; nhiều vết đốt hoặc khó thở là cấp cứu
Rắn	Bụi rậm, đống củi, hốc đá, ven ruộng, trên cành cây thấp; nhiều loài đi ăn ban đêm	Giày kín cổ cao, soi đèn ban đêm, không thò tay vào hốc	Ít cử động, gọi cấp cứu, đưa tới bệnh viện ngay

Muỗi: nhỏ nhất nhưng gây bệnh nhiều nhất

Trong tất cả các loài ở bảng trên, muỗi là loài liên quan tới nhiều ca bệnh nhất ở Việt Nam, vì chúng mang mầm bệnh từ người này sang người khác.

• Muỗi vằn thân đen có sọc trắng ở chân, hay đốt vào ban ngày, nhất là sáng sớm và chiều muộn. Chúng truyền bệnh sốt xuất huyết, căn bệnh mùa mưa quen thuộc ở cả thành phố lẫn nông thôn.
• Muỗi Anopheles truyền sốt rét, hay đốt chiều tối và ban đêm. Việt Nam đã giảm sốt rét rất mạnh so với vài chục năm trước, nhưng một số vùng rừng núi xa vẫn còn ca bệnh.
• Muỗi truyền viêm não Nhật Bản sống nhiều quanh ruộng lúa và chuồng trại. Trẻ em Việt Nam được tiêm phòng bệnh này trong chương trình tiêm chủng.

Muỗi tìm ra người nhờ khí CO2 trong hơi thở, hơi ấm và mùi mồ hôi. Đi bộ ra nhiều mồ hôi nên bạn càng "hấp dẫn" muỗi. Cách phòng hiệu quả nhất là che da: áo dài tay mỏng sáng màu, quần dài. Kem hoặc xịt xua muỗi chọn loại ghi rõ dùng được cho trẻ em; người lớn bôi theo đúng hướng dẫn trên nhãn, tránh mắt, miệng và vết xước. Nếu có sốt cao trong vài ngày tới vài tuần sau chuyến đi, hãy đi khám và kể cho bác sĩ rằng mình vừa đi rừng.

Vắt: đáng sợ hơn là nguy hiểm

Vắt là họ hàng trên cạn của đỉa. Chúng sống trong lớp lá mục ẩm ở rừng nhiệt đới, rất nhiều vào mùa mưa ở những nơi như Cúc Phương, Cát Tiên hay các cánh rừng miền Trung. Vắt cảm nhận rung động của bước chân, hơi ấm và hơi thở, rồi "đi" về phía người bằng cách co duỗi hai đầu giác bám, nhanh hơn bạn tưởng.

Khi bám vào da, vắt tiết ra chất làm tê và chất chống đông máu, nên bạn thường không thấy đau, và vết cắn vẫn rỉ máu khá lâu sau khi vắt đã rời đi. Vắt cạn ở Việt Nam không được biết tới như loài truyền bệnh nguy hiểm, nhưng vết cắn có thể ngứa và nhiễm trùng nếu gãi bẩn.

Phòng và gỡ vắt

• Nhét ống quần vào trong tất cao cổ. Có loại "tất chống vắt" bằng vải dày, dài tới gối, người đi rừng mùa mưa hay dùng.
• Đi giữa lối mòn, tránh quệt vào bụi cây hai bên.
• Cứ khoảng 15–20 phút dừng lại kiểm tra giày, cổ chân, ống quần.
• Thấy vắt bám, gọi người lớn. Không giật mạnh. Người lớn thường trượt móng tay hoặc mép một tấm thẻ cứng vào chỗ giác bám để gạt nó ra. Không dí lửa vào vắt.
• Rửa vết cắn bằng nước sạch, dán băng cá nhân, không gãi.

Ong vò vẽ, ong bắp cày: đừng bao giờ đụng vào tổ

Ong mật thường hiền, chỉ đốt khi bị đe doạ, và mỗi con chỉ đốt được một lần. Ong vò vẽ và ong bắp cày thì khác: thân to, nọc mạnh, đốt được nhiều lần, và khi tổ bị động chúng lao ra cả đàn. Ở Việt Nam, nhiều vụ ong vò vẽ tấn công người đi rừng, đi rẫy, trẻ em đi chăn trâu từng phải đưa đi cấp cứu, có trường hợp tử vong vì bị đốt quá nhiều.

Phòng

• Tổ ong vò vẽ thường hình bầu tròn màu nâu xám như giấy, treo trên cành cây, trong bụi rậm hoặc dưới mái hiên. Thấy là lùi lại, chỉ cho người lớn, đi đường khác.
• Không ném đá, không lấy que chọc, không reo hò gần tổ.
• Nghe tiếng vo ve dày đặc hoặc thấy nhiều con bay ra vào một chỗ: lặng lẽ đi chậm ra xa.
• Không đập ong bay quanh người. Một con bị đập có thể kích động cả đàn.
• Không dùng nước hoa, xịt thơm khi đi rừng.

Nếu bị cả đàn đuổi

1. Chạy thẳng ra xa, không dừng lại. Ong có thể đuổi theo khá xa, nên đừng dừng sau vài bước.
2. Kéo áo lên che đầu và mặt khi chạy.
3. Vào trong nhà hoặc xe đóng kín cửa nếu có.
4. Không nhảy xuống ao, suối: ong có thể chờ trên mặt nước.

Bị đốt nhiều vết, hoặc chỉ một vết nhưng thấy khó thở, sưng môi, sưng mặt, nổi mẩn khắp người, chóng mặt: đó là tình huống cấp cứu, người lớn gọi 115 và đưa tới bệnh viện ngay.

Rắn: chúng sợ bạn hơn bạn sợ chúng

Việt Nam có nhiều loài rắn độc, trong đó có rắn hổ mang, rắn hổ chúa, rắn cạp nong, rắn cạp nia và các loài rắn lục. Rắn lục xanh hay nằm vắt trên cành cây thấp, màu lẫn với lá. Cạp nong, cạp nia thường đi ăn ban đêm. Phần lớn rắn tránh người. Chúng cắn khi bị dẫm phải, bị dồn vào góc hoặc bị trêu, bắt.

Phòng

• Đi giày kín, cổ cao, quần dài. Không đi dép xỏ ngón vào bụi rậm.
• Đi đúng lối mòn. Rắn cảm nhận rung động qua mặt đất, nên bước chân chắc chắn, gõ nhẹ gậy phía trước khi đi qua cỏ cao sẽ cho chúng thời gian lánh đi.
• Không thò tay vào hốc đá, gốc cây rỗng, đống củi, đống lá. Không lật đá bằng tay.
• Ban đêm luôn soi đèn khi đi lại, kể cả quanh bãi trại.
• Thấy rắn, đứng yên rồi lùi chậm, để nó đường đi. Không bắt, không ném, không trêu. Rắn mới chết vẫn có thể cắn theo phản xạ.

Nếu bị rắn cắn

Đây là việc của người lớn và nhân viên y tế. Những điều cả nhà nên biết:

• Giữ bình tĩnh, nằm hoặc ngồi yên, hạn chế cử động phần bị cắn.
• Tháo nhẫn, vòng, đồng hồ ở tay chân bị cắn vì chỗ đó có thể sưng nhanh.
• Gọi 115 và đưa tới bệnh viện sớm nhất, nơi có thể có huyết thanh kháng nọc. Bệnh viện Bạch Mai ở Hà Nội có Trung tâm Chống độc chuyên xử lý các ca này.
• Không rạch vết cắn, không hút nọc bằng miệng, không đắp lá, không chườm đá, không buộc dây thắt chặt.
• Nếu an toàn, chụp ảnh con rắn từ xa để bác sĩ nhận loài. Không đuổi bắt rắn.

Đừng quên ve và mò

Ngoài bốn loài trên, ve và mò sống trong bụi cỏ, bám vào người khi đi qua. Ấu trùng mò có thể truyền bệnh sốt mò, hay gặp ở người đi rừng, đi rẫy, cắm trại trên bãi cỏ. Sau mỗi chuyến đi, tắm sạch và nhờ bố mẹ xem kỹ những chỗ da mỏng, kín: sau tai, chân tóc, nách, thắt lưng, khoeo chân. Thấy nốt lạ hay sốt sau chuyến đi thì đi khám.

Thử làm: săn lăng quăng quanh nhà

Bạn không chỉ tránh muỗi trong rừng mà còn bớt muỗi ngay ở nhà mình. Muỗi vằn đẻ trứng trong những vũng nước nhỏ, sạch, đọng lâu. Lăng quăng (ấu trùng muỗi) sống trong nước khoảng một tuần rồi mới thành muỗi.

1. Cùng bố mẹ đi một vòng quanh nhà, sân, ban công. Mang theo một chiếc đèn pin và cuốn sổ.
2. Tìm mọi chỗ có nước đọng: đĩa lót chậu cây, lọ hoa, lốp xe cũ, vỏ dừa, chum vại không đậy, máng xối.
3. Soi đèn vào nước. Lăng quăng là những con nhỏ xíu, ngoe nguẩy, hay treo người sát mặt nước.
4. Ghi lại từng chỗ có lăng quăng.
5. Đổ bỏ nước ra đất. Úp ngược vật chứa, đậy kín chum vại, thay nước lọ hoa.
6. Một tuần sau, đi lại vòng đó và đếm xem còn bao nhiêu chỗ có lăng quăng.

Không dùng tay không vớt lăng quăng, và không lại gần ao hồ sâu khi không có người lớn.

Câu hỏi thường gặp

Đi rừng làm sao để tránh vắt?

Mặc quần dài nhét vào tất cao cổ hoặc dùng tất chống vắt, đi giữa lối mòn, tránh quệt vào bụi cây và dừng kiểm tra chân sau mỗi 15–20 phút. Vắt nhiều nhất trong rừng ẩm vào mùa mưa và ngay sau cơn mưa.

Bị vắt cắn có nguy hiểm không?

Vết vắt cắn thường không nguy hiểm, chủ yếu chảy máu khá lâu vì chất chống đông của vắt. Cần nhờ người lớn gỡ vắt, không giật mạnh, rửa sạch vết cắn và không gãi để tránh nhiễm trùng.

Bị ong vò vẽ đuổi thì làm gì?

Chạy thẳng ra xa, kéo áo che đầu mặt, vào nhà hoặc xe đóng kín nếu có. Không nhảy xuống nước vì ong có thể chờ trên mặt nước. Bị đốt nhiều vết hoặc khó thở thì phải gọi cấp cứu ngay.

Bị rắn cắn không nên làm gì?

Không rạch vết cắn, không hút nọc bằng miệng, không đắp lá, không chườm đá và không buộc dây thắt chặt. Hãy giữ người bị cắn nằm yên, tháo nhẫn vòng và đưa tới bệnh viện sớm nhất.

Muỗi vằn đốt vào lúc nào?

Muỗi vằn chủ yếu đốt vào ban ngày, nhiều nhất là sáng sớm và chiều muộn. Đây là loài truyền bệnh sốt xuất huyết, nên cần mặc áo dài tay và dùng kem xua muỗi phù hợp cho trẻ ngay cả khi đi chơi ban ngày.