Bảy nguyên tắc không để lại dấu vết: học sinh giữ thiên nhiên nguyên vẹn

"Không để lại dấu vết" là bộ bảy nguyên tắc của người đi rừng, đi núi, cắm trại: chuẩn bị trước, đi và nghỉ trên nền đất cứng, mang hết rác về, để nguyên những gì tìm thấy, hạn chế lửa trại, tôn trọng động vật hoang dã và tôn trọng người khác. Ý chung rất đơn giản: người tới sau phải thấy nơi đó giống hệt như lúc bạn chưa tới.

Bộ nguyên tắc này hình thành ở Mỹ trong khoảng thập niên 1980–1990, khi các vườn quốc gia đông khách tới mức đất bị giẫm trơ, rác chất đống và thú rừng quen xin ăn. Ngày nay nó được dạy cho học sinh, hướng đạo sinh và khách du lịch ở nhiều nước. Ở Việt Nam, những chuyện ấy cũng đang diễn ra ngay trên các đỉnh núi, bãi biển và hang động nổi tiếng.

Nguyên tắc 1: Chuẩn bị trước

Phần lớn dấu vết xấu bắt nguồn từ việc chuẩn bị kém: không mang túi rác nên vứt tạm; không biết khu đó cấm lửa nên đốt; đi muộn, trời tối nên dựng lều bừa trên thảm cỏ.

• Cùng bố mẹ tìm hiểu nơi sắp đến: có khu cắm trại không, có cấm đốt lửa không, mùa đó thời tiết ra sao.
• Đóng gói đồ ăn vào hộp dùng lại thay vì nhiều túi ni-lông nhỏ. Bớt bao bì từ nhà là bớt rác ở rừng.
• Mỗi người mang một túi rác của mình.
• Đi nhóm nhỏ. Một đoàn ba mươi người giẫm nát lối mòn hơn nhiều so với năm nhóm sáu người đi cách nhau.

Nguyên tắc 2: Đi và nghỉ trên nền đất cứng

Lối mòn tồn tại để mọi người cùng giẫm lên một chỗ, còn hai bên được để yên cho cây cỏ mọc. Khi mỗi người tránh một vũng bùn bằng cách bước sang bên cạnh, lối mòn cứ thế rộng ra, đất trơ và mưa xuống bắt đầu xói thành rãnh.

• Đi giữa lối mòn, kể cả khi có bùn. Giày bẩn thì rửa được, cỏ chết thì lâu mới mọc lại.
• Không đi tắt qua khúc cua trên đường dốc. Đường tắt sẽ thành rãnh nước chảy trong mùa mưa.
• Ở ruộng bậc thang, đồi chè, vườn hoa: đi đúng bờ, đúng lối, không giẫm lên lúa, lên luống. Đó là công sức và sinh kế của người dân.
• Nghỉ chân và dựng lều trên nền đất đã có sẵn, sỏi, đá, cỏ khô, không dựng trên thảm cây non.

Nguyên tắc 3: Mang hết rác về

Câu dễ nhớ nhất: mang gì vào, mang nấy ra. Kể cả những thứ ta nghĩ "tự phân huỷ được".

Thứ hay bị bỏ lại	Vì sao vẫn là rác
Vỏ chuối, vỏ cam, hạt dưa	Phân huỷ chậm hơn ta tưởng, có khi hàng tháng; thu hút côn trùng, thú, làm chúng quen tìm đồ ăn của người.
Túi ni-lông, chai nhựa	Tồn tại rất lâu, theo nhiều ước tính là hàng chục tới hàng trăm năm, vỡ dần thành mảnh nhựa nhỏ trong đất và nước.
Đầu lọc thuốc lá (của người lớn)	Làm từ sợi nhựa, không phải bông, chứa chất độc ngấm vào nước.
Giấy ăn, giấy vệ sinh	Bay khắp nơi, rất mất vệ sinh, nhất là quanh nguồn nước.
Thức ăn thừa đổ xuống suối	Làm bẩn nước của người và thú ở phía dưới.

Đi vệ sinh ngoài trời

Nếu bãi trại có nhà vệ sinh thì luôn dùng. Nếu không, người lớn hướng dẫn: chọn chỗ cách suối, hồ khoảng 60 m (cỡ 70 bước chân người lớn), đào một hố nhỏ sâu khoảng 15–20 cm, xong lấp đất lại. Giấy vệ sinh bỏ vào túi kín mang về. Không bao giờ đi vệ sinh ngay cạnh nguồn nước.

Nguyên tắc 4: Để nguyên những gì tìm thấy

Một hòn đá đẹp, một bông hoa lạ, một chiếc vỏ ốc, một mảnh gốm cổ. Nếu mỗi người khách mang về một thứ, chỉ sau vài năm nơi đó sẽ trống trơn.

• Chụp ảnh, vẽ phác, ghi chép thay vì nhặt về.
• Không hái hoa rừng, không bẻ cành. Hoa đỗ quyên trên núi cao, lan rừng là những loài mọc rất chậm.
• Không khắc tên lên thân cây, lên đá. Vết khắc làm cây bị thương, dễ nhiễm bệnh; trên đá thì tồn tại gần như mãi mãi.
• Trong hang động, không chạm tay vào thạch nhũ. Dầu và mồ hôi trên da bám lên bề mặt, có thể làm thạch nhũ đổi màu và ngừng lớn ở chỗ đó. Một khối thạch nhũ mất hàng nghìn năm để thành hình.
• Không xếp chồng đá làm "tháp check-in" ở lòng suối. Lật đá lên làm mất chỗ trú của ấu trùng, cua, cá nhỏ sống dưới đó.

Nguyên tắc 5: Hạn chế tác động của lửa

Lửa trại để lại vết đen trên đất nhiều năm, đốt mất cành khô vốn là nơi ở của côn trùng, và có thể gây cháy rừng. Ưu tiên bếp ga dã ngoại. Nếu được phép đốt lửa, chỉ người lớn nhóm và trông, dùng chỗ đốt có sẵn, chỉ dùng cành khô đã rụng, giữ lửa nhỏ, và dập tắt hẳn khi xong. Không đốt rác, nhất là nhựa.

Nguyên tắc 6: Tôn trọng động vật hoang dã

Ở bán đảo Sơn Trà (Đà Nẵng), khách du lịch hay cho khỉ ăn; nhiều con khỉ đã quen ra đường xin ăn, giật túi đồ của người qua lại. Sơn Trà cũng là nơi sống của voọc chà vá chân nâu, một loài linh trưởng quý hiếm. Cho thú rừng ăn đồ ăn của người tưởng là tử tế, nhưng thực ra:

• Làm chúng bỏ thói quen tự kiếm ăn, phụ thuộc vào khách.
• Đồ ăn chế biến nhiều muối, đường không hợp với dạ dày của chúng.
• Làm chúng mất sợ người, dễ cắn, cào, và dễ bị bắt trộm.

Quan sát thú từ xa, đứng yên, nói khẽ. Nếu con vật thay đổi hành vi vì bạn (dừng ăn, nhìn chằm chằm, bỏ chạy), bạn đã đứng quá gần. Không đuổi theo, không bắt, không nuôi thú rừng mang về.

Nguyên tắc 7: Tôn trọng người khác

• Nói chuyện vừa đủ nghe, không mở loa to. Nhiều người lên núi để nghe tiếng chim, tiếng suối.
• Nhường đường trên lối hẹp: người đi lên dốc thường được ưu tiên, nhóm đông nhường nhóm ít.
• Nghỉ chân ở chỗ không chắn lối đi.
• Xin phép trước khi chụp ảnh người dân, nhà cửa, lễ hội của đồng bào nơi bạn đến.
• Theo đúng quy định của bản làng, khu rừng thiêng, khu di tích.

Thử làm: mười phút nhặt rác và một cuốn sổ

Chọn một góc công viên, bãi cỏ cạnh trường hay một đoạn bờ hồ quen, đi cùng bố mẹ hoặc thầy cô.

Cần: găng tay, kẹp gắp rác (hoặc găng tay dày), hai túi đựng (một túi tái chế được, một túi còn lại), sổ và bút.

1. Đặt đồng hồ mười phút. Nhặt rác trong một khu nhỏ đã thống nhất.
2. Không nhặt kim tiêm, mảnh kính vỡ, vật sắc, xác động vật. Thấy thì gọi người lớn.
3. Hết giờ, đổ rác ra tấm bạt, đếm theo loại: chai nhựa, túi ni-lông, vỏ hộp xốp, đầu lọc thuốc lá, giấy, vỏ trái cây, thứ khác.
4. Ghi số lượng vào sổ. Loại nào nhiều nhất? Có thứ nào bạn tưởng không thể có ở đó?
5. Phân loại, bỏ vào thùng đúng nơi. Rửa tay kỹ bằng xà phòng.
6. Quay lại sau một tháng và làm lại. So hai bảng.

Bảng đếm của bạn là dữ liệu thật về chỗ mình sống. Lần sau đi dã ngoại, bạn sẽ tự biết túi rác của mình nên đựng gì.

Câu hỏi thường gặp

Không để lại dấu vết là gì?

Đó là bảy nguyên tắc ứng xử của người đi rừng, đi núi, cắm trại: chuẩn bị trước, đi trên nền đất cứng, mang hết rác về, để nguyên những gì tìm thấy, hạn chế lửa trại, tôn trọng thú hoang và tôn trọng người khác. Mục tiêu là nơi mình tới vẫn nguyên vẹn cho người sau.

Vỏ chuối, vỏ cam có được vứt lại trong rừng không?

Không nên. Vỏ trái cây phân huỷ chậm hơn ta tưởng, thu hút côn trùng và thú rừng, khiến chúng quen tìm đồ ăn của người. Hãy mang về như mọi loại rác khác.

Vì sao không được cho khỉ ăn khi đi du lịch?

Cho khỉ ăn làm chúng phụ thuộc vào người, ăn phải đồ không hợp, mất sợ người và hay giật đồ, cắn cào. Nên quan sát từ xa và để chúng tự kiếm ăn.

Vì sao không được chạm vào thạch nhũ trong hang?

Dầu và mồ hôi trên tay bám lên bề mặt thạch nhũ, có thể làm nó đổi màu và ngừng lớn ở chỗ bị chạm. Thạch nhũ mất hàng nghìn năm để hình thành nên một lần chạm cũng là thiệt hại lâu dài.

Đi vệ sinh khi cắm trại không có nhà vệ sinh thì làm thế nào?

Người lớn hướng dẫn chọn chỗ cách suối, hồ khoảng 60 m, đào hố sâu khoảng 15–20 cm rồi lấp đất lại. Giấy vệ sinh cho vào túi kín mang về, không để lại tại chỗ.