Đang ở ngoài đồng hay trên đồi thì nghe sấm: cả nhà tránh sét thế nào

Nghe thấy tiếng sấm là bạn đã ở trong tầm sét đánh, dù trời chỗ mình đứng còn nắng. Lúc đó cả nhà cần rời khỏi đồng trống, đỉnh đồi, mặt nước và gốc cây đứng một mình, vào ngay một ngôi nhà kiên cố hoặc một chiếc ô tô đóng kín cửa, rồi chờ ít nhất 30 phút sau tiếng sấm cuối cùng mới ra ngoài.

Lều trại, chòi canh ruộng, nhà chờ không vách đều không che được sét. Hiểu vì sao sẽ giúp bạn chọn đúng chỗ trú khi chỉ có vài phút.

Sét là gì và mạnh cỡ nào

Trong một đám mây dông cao hàng chục cây số, các hạt băng và giọt nước va đập vào nhau, tách điện tích ra hai vùng: một vùng tích điện dương, một vùng tích điện âm. Khi chênh lệch đủ lớn, không khí không còn cách điện nổi, và một dòng điện cực mạnh phóng qua trong chớp mắt. Đó là sét. Có tia sét phóng trong mây, giữa các đám mây, và có tia phóng xuống mặt đất, loại làm hại người.

Theo Cơ quan Khí quyển và Đại dương Quốc gia Hoa Kỳ (NOAA), kênh không khí mà tia sét đi qua nóng lên tới khoảng 27.000 độ C, gấp mấy lần bề mặt Mặt Trời. Không khí bị nung nóng đột ngột giãn nở dữ dội và tạo ra tiếng nổ mà ta nghe thành sấm.

Việt Nam là nơi có nhiều dông. Ở miền Bắc, mùa dông rơi vào khoảng tháng 4 tới tháng 9; ở Nam Bộ và Tây Nguyên, dông nhiều trong mùa mưa, thường vào buổi chiều. Hằng năm báo chí vẫn đưa tin người làm đồng, người chăn trâu, người đi câu bị sét đánh, phần lớn là ở nơi trống trải.

Vì sao nghe sấm là đã nguy hiểm

NOAA cho biết sét có thể đánh xuống điểm cách cơn dông tới khoảng 16 km. Đó cũng gần bằng khoảng cách xa nhất mà tai người thường nghe được tiếng sấm. Vì vậy có câu nhắc của ngành khí tượng Mỹ: "Khi sấm gầm, vào trong nhà."

Đếm giây để ước khoảng cách

Ánh chớp tới mắt gần như ngay lập tức. Tiếng sấm đi chậm hơn, khoảng 340 mét mỗi giây. Đếm số giây từ lúc thấy chớp tới lúc nghe sấm, chia cho 3, bạn được khoảng cách tới tia sét tính bằng ki-lô-mét.

Số giây đếm được	Khoảng cách xấp xỉ	Nên làm gì
Trên 30 giây	Trên 10 km	Bắt đầu thu dọn, đi về chỗ trú. Đừng đợi.
15–30 giây	5–10 km	Đã trong tầm sét. Phải vào chỗ trú ngay.
Dưới 15 giây	Dưới 5 km	Rất nguy hiểm. Vào nơi trú gần nhất, không chần chừ.

Một điều hay bị hiểu lầm: sét không đợi mưa. Tia sét có thể đánh trước khi mưa tới hoặc sau khi mưa đã tạnh, khi đám mây còn ở gần. Vì thế mới có luật chờ 30 phút sau tiếng sấm cuối cùng.

Sét làm hại người bằng mấy đường

Không phải ai bị thương vì sét cũng bị tia sét đánh thẳng vào người. Hiểu các đường đi của dòng điện giải thích vì sao đứng dưới cây là sai.

• Đánh trực tiếp. Hay xảy ra với người đứng ở chỗ cao nhất trong vùng trống: giữa ruộng, trên đỉnh đồi, trên thuyền giữa hồ.
• Phóng tạt ngang. Sét đánh vào cái cây, một phần dòng điện nhảy sang người đứng sát cây vì cơ thể dẫn điện tốt hơn gỗ.
• Dòng điện lan trong đất. Sét đánh xuống, dòng điện toả ra trên mặt đất. Người và gia súc đứng gần đó bị dòng điện chạy qua chân. Theo NOAA, đây là nguyên nhân của phần lớn ca thương vong do sét. Đất ướt, ruộng nước làm dòng điện lan đi xa hơn.
• Theo vật dẫn. Dòng điện chạy dọc hàng rào dây thép, đường ống, dây điện tới người đang chạm vào chúng.

Chỗ trú an toàn và chỗ trú giả

An toàn	Trông giống chỗ trú nhưng không an toàn
Nhà kiên cố có tường, mái, có hệ thống điện nước	Lều cắm trại, chòi canh ruộng, lán tạm
Ô tô, xe khách mui kim loại, đóng kín cửa kính	Nhà chờ, mái che không vách, chòi nghỉ trên đỉnh đồi
Trạm kiểm lâm, nhà văn hoá, trường học	Gốc cây to đứng một mình giữa đồng
Nhà dân, quán ăn có tường kín và mái chắc	Cửa hang nông, mái đá nhô ra (dòng điện có thể nhảy qua khe)

Ô tô an toàn không phải vì lốp cao su như nhiều người tưởng. Lớp vỏ kim loại bao quanh dẫn dòng điện đi vòng bên ngoài rồi xuống đất. Vì vậy xe mui trần, xe máy, xe đạp không bảo vệ được. Ngồi trong xe thì tránh chạm vào phần kim loại của thân xe.

Khi bị kẹt ngoài trời không có chỗ trú

Đây là tình huống xấu, mọi cách dưới đây chỉ giảm bớt nguy cơ chứ không làm bạn an toàn. Người lớn dẫn đoàn quyết định, trẻ làm theo hướng dẫn.

1. Rời khỏi chỗ cao và chỗ trống. Xuống khỏi đỉnh đồi, sống núi. Ra khỏi giữa đồng, rời bờ hồ, lên khỏi mặt nước.
2. Tránh xa vật cao đứng riêng lẻ: cây đơn độc, cột điện, cột cờ, tháp sóng. Nếu đang ở trong rừng, đứng giữa những cây thấp đều nhau tốt hơn đứng cạnh cây cao vượt lên.
3. Tránh xa kim loại dài và nước: hàng rào dây thép, đường ray, mương nước, ruộng ngập.
4. Tản nhóm ra. Mỗi người cách nhau vài chục bước chân, để nếu sét đánh xuống không ai bị dòng điện qua đất ảnh hưởng cùng lúc, và còn người khoẻ để giúp người bị nạn.
5. Không giơ ô, cần câu, gậy lên cao. Không phải vì kim loại "hút" sét, mà vì chúng làm bạn thành vật cao nhất.
6. Tiếp tục di chuyển về chỗ trú an toàn nếu có thể. Tư thế ngồi xổm, hai chân sát nhau từng được dạy nhiều, nhưng NOAA nay nói rõ đó chỉ là cách cuối cùng và không giúp an toàn thật sự.

Nếu có người bị sét đánh

Người bị sét đánh không mang điện trong người. Chạm vào họ để giúp là an toàn, và giúp sớm có thể cứu sống. Việc của học sinh: hét to gọi người lớn, gọi 115. Người lớn có kỹ năng sơ cứu kiểm tra hơi thở và làm hồi sức tim phổi nếu cần, trong khi chờ xe cấp cứu. Mọi người bị sét đánh, kể cả trông có vẻ ổn, đều cần được bác sĩ khám.

Lên kế hoạch tránh dông từ trước

• Xem bản tin thời tiết trước chuyến đi. Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia thường cảnh báo dông, lốc, sét theo khu vực.
• Ở miền núi mùa hè, dông hay hình thành vào buổi chiều. Đi sớm, lên đỉnh đồi và xuống trước trưa là thói quen của nhiều đoàn có kinh nghiệm.
• Nhìn trời: mây trắng vun cao dần lên, chân mây sẫm lại, gió đổi chiều đột ngột và mát lạnh là dấu hiệu dông đang tới.
• Biết trước chỗ trú gần nhất trên đường đi: trạm kiểm lâm, nhà dân, chỗ xe đỗ.

Thử làm: theo dõi cơn dông từ cửa sổ

Lần tới khi có dông, đừng ra ngoài. Ngồi trong nhà, cạnh cửa sổ đóng, cùng bố mẹ làm một cuốn nhật ký dông.

1. Chuẩn bị đồng hồ có kim giây hoặc đếm "một nghìn lẻ một, một nghìn lẻ hai..." mỗi tiếng xấp xỉ một giây.
2. Mỗi lần thấy chớp, bắt đầu đếm. Nghe sấm thì dừng. Ghi giờ và số giây vào một bảng.
3. Chia số giây cho 3 để ra khoảng cách tính bằng ki-lô-mét.
4. Sau mười lần đo, nhìn cột khoảng cách: số đang nhỏ dần là dông tiến lại gần, lớn dần là dông đi xa.
5. Ghi giờ nghe tiếng sấm cuối cùng. Cộng thêm 30 phút. Đó là lúc ra ngoài được nếu đang ở ngoài trời.

Làm vài lần, bạn sẽ thấy cơn dông "đi" qua thành phố của mình nhanh thế nào, và hiểu vì sao không nên đợi tới khi mưa rơi mới chạy.

Câu hỏi thường gặp

Đang ở ngoài đồng thì nghe sấm phải làm gì?

Rời khỏi đồng trống ngay, đi vào nhà kiên cố hoặc ô tô đóng kín cửa gần nhất. Không trú dưới cây đứng một mình, không đứng trong ruộng nước. Chờ ít nhất 30 phút sau tiếng sấm cuối cùng rồi mới ra.

Trú mưa dưới gốc cây khi có sét có an toàn không?

Không. Cây cao thường bị sét đánh, và dòng điện có thể nhảy từ thân cây sang người đứng gần hoặc lan qua đất dưới gốc. Đây là một trong những chỗ nguy hiểm nhất khi có dông.

Làm sao biết sét còn cách bao xa?

Đếm số giây từ lúc thấy chớp đến lúc nghe sấm rồi chia cho 3, được khoảng cách tính bằng ki-lô-mét. Nếu đã nghe được sấm thì bạn đang ở trong tầm sét đánh.

Ở trong ô tô khi có sét có an toàn không?

Ô tô mui kim loại đóng kín cửa là chỗ trú khá an toàn, vì vỏ kim loại dẫn dòng điện đi vòng bên ngoài xuống đất. Xe mui trần, xe máy và xe đạp thì không bảo vệ được.

Chạm vào người bị sét đánh có bị giật không?

Không. Người bị sét đánh không giữ điện trong người, nên có thể chạm vào để giúp ngay. Hãy gọi 115 và nhờ người lớn có kỹ năng sơ cứu hỗ trợ.