Nước uống khi đi dã ngoại: trẻ mang bao nhiêu, vì sao không uống nước suối

Đi dã ngoại một ngày, mỗi học sinh nên mang theo khoảng 0,75–1 lít nước sạch từ nhà và uống từng ngụm đều đặn chứ không đợi khát. Nước suối, nước giếng lạ dù trong vắt vẫn có thể chứa vi khuẩn và ký sinh trùng mà mắt không thấy, nên chỉ uống khi người lớn đã xử lý bằng cách đun sôi hoặc dùng thiết bị lọc chuyên dụng.

Bài này giải thích cơ thể cần bao nhiêu nước, vì sao trời nóng ẩm ở Việt Nam làm ta mất nước nhanh, và vì sao "nước trong" chưa chắc đã "nước sạch".

Cơ thể bạn cần bao nhiêu nước

Nước chiếm hơn một nửa cân nặng cơ thể. Mỗi ngày ta mất nước qua hơi thở, mồ hôi, nước tiểu, và phải bù lại bằng đồ uống lẫn thức ăn. Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu (EFSA) đưa ra mức tham khảo cho trẻ 9–13 tuổi là khoảng 2,1 lít nước mỗi ngày với bạn nam và 1,9 lít với bạn nữ, tính cả nước có trong cơm, canh, rau quả. Phần lớn số đó đến từ đồ uống.

Đó là mức của một ngày bình thường. Một ngày đi bộ dưới nắng, leo dốc, chạy nhảy ngoài trời thì cần nhiều hơn đáng kể, vì mồ hôi ra liên tục. Không có con số đúng cho mọi người: bạn to con, đi nhanh, trời nắng gắt thì cần nhiều hơn bạn nhỏ người, đi chậm, trời râm mát. Người lớn dẫn đoàn nên mang thêm nước dự phòng cho cả nhóm.

Vì sao trời nóng ẩm làm mất sức nhanh

Cơ thể làm mát bằng cách đổ mồ hôi. Mồ hôi bay hơi khỏi da và mang theo nhiệt. Nhưng ở Việt Nam, nhất là mùa hè, không khí thường rất ẩm. Không khí đã đầy hơi nước thì mồ hôi khó bay hơi hơn, chảy ròng ròng mà không làm mát được bao nhiêu. Cơ thể phản ứng bằng cách ra thêm mồ hôi, và bạn mất nước nhanh hơn ở nơi khô.

Đó là lý do một buổi trưa 33 độ ở đồng bằng Bắc Bộ tháng 6 có thể làm mệt hơn một buổi trưa 35 độ ở nơi khô ráo. Bản tin thời tiết hay nhắc tới "nhiệt độ cảm nhận" chính vì chuyện độ ẩm này.

Dấu hiệu bắt đầu thiếu nước

• Khát, miệng khô. Khát là tín hiệu muộn: lúc thấy khát, cơ thể đã thiếu nước một chút rồi.
• Đi vệ sinh ít, nước tiểu vàng sẫm.
• Mệt, uể oải, cáu bẳn, khó tập trung.
• Đau đầu, chóng mặt khi đứng dậy.

Thấy những dấu hiệu này, hãy nói ngay với người lớn, ngồi nghỉ ở chỗ râm và uống nước từng ngụm.

Dấu hiệu nguy hiểm, phải gọi cấp cứu

Nếu ai đó trong đoàn lú lẫn, nói lắp bắp, da nóng đỏ, ngừng ra mồ hôi, nôn liên tục hoặc ngất, đó có thể là sốc nhiệt. Đây là tình huống cấp cứu: người lớn gọi 115, đưa người đó vào chỗ mát, nới quần áo, làm mát bằng khăn ướt và quạt trong khi chờ. Học sinh không tự xử lý một mình, việc của bạn là chạy báo người lớn gần nhất ngay lập tức.

Nước suối trong vắt vẫn có thể làm bạn ốm

Dòng suối chảy qua đá, nước trong tới mức nhìn thấy sỏi đáy. Rất nhiều người nghĩ nước như vậy uống được. Nhưng thứ làm ta ốm không phải bùn đất mà là những sinh vật quá nhỏ để nhìn bằng mắt:

• Vi khuẩn từ phân động vật, phân người ở thượng nguồn, có thể gây tiêu chảy, đau bụng.
• Ký sinh trùng đơn bào, ví dụ loài Giardia, sống được lâu trong nước lạnh, gây tiêu chảy kéo dài.
• Xoắn khuẩn Leptospira, lây qua nước bị nhiễm nước tiểu của chuột và gia súc. Bệnh này hay gặp hơn sau mưa lũ.

Phía trên dòng suối đẹp ấy có thể là một bãi chăn trâu, một bản làng, một con thú chết. Bạn không thấy, nên không biết. Quy tắc đơn giản nhất: chỉ uống nước mang từ nhà hoặc nước người lớn đã xử lý.

Người lớn xử lý nước ngoài trời thế nào

Đây là việc của người lớn dẫn đoàn, có dụng cụ và kinh nghiệm. Hiểu nguyên lý giúp bạn biết vì sao không được "làm tắt".

Cách	Làm được gì	Không làm được gì
Đun sôi sùng sục	Tổ chức Y tế Thế giới cho biết đun nước sôi sùng sục là đủ diệt vi khuẩn, virus và ký sinh trùng gây bệnh. Ở vùng núi cao trên khoảng 2.000 m, nhiều hướng dẫn khuyên đun thêm vài phút vì nước sôi ở nhiệt độ thấp hơn.	Không loại được bùn, hoá chất, thuốc trừ sâu.
Bình lọc, ống lọc chuyên dụng	Lọc được vi khuẩn và ký sinh trùng nếu đúng loại ghi rõ trên bao bì.	Nhiều loại không lọc được virus. Màng lọc cũ, bẩn thì mất tác dụng.
Viên khử trùng	Diệt phần lớn vi sinh vật nếu dùng đúng liều, đủ thời gian chờ.	Cần chờ theo hướng dẫn, nước đục thì kém hiệu quả. Không dùng tuỳ tiện.
Lọc qua vải, qua cát	Làm nước bớt đục.	Không diệt vi sinh vật. Nước vẫn chưa uống được.

Nhóm lửa, đun nước trên bếp dã ngoại là việc người lớn làm. Học sinh có thể giúp việc khác: rửa cốc, giữ bình sạch, nhắc nhau uống.

Uống thế nào cho đúng khi đang đi

• Uống trước khi đi. Một cốc nước trước khi lên xe hoặc trước khi bắt đầu đi bộ.
• Uống từng ngụm, đều đặn. Mỗi lần dừng nghỉ, khoảng 15–20 phút, uống vài ngụm. Tu một hơi nửa bình khi đã khát lả thì bụng đầy mà cơ thể vẫn chưa kịp hấp thu.
• Đừng để dành nước tới lúc hết khát mới uống. Nhiều bạn sợ hết nước nên cố nhịn. Hãy nói với người lớn khi bình còn khoảng một phần ba để được tiếp thêm.
• Nước lọc là tốt nhất. Nước ngọt có ga, trà sữa nhiều đường không thay được nước. Khi ra mồ hôi rất nhiều trong thời gian dài, người lớn có thể cân nhắc đồ uống bù khoáng; dùng loại nào thì nên hỏi nhân viên y tế.
• Ăn trái cây mọng nước. Dưa hấu, cam, chuối đều góp thêm nước và khoáng chất.
• Không uống chung bình. Mỗi người một bình, ghi tên hoặc dán băng dính màu để khỏi lẫn.

Giữ nước mát và sạch suốt ngày

Nước trong bình nhựa phơi nắng vài tiếng sẽ nóng và có vị khó chịu, làm bạn ngại uống. Mấy mẹo nhỏ:

• Tối hôm trước đổ nước vào bình, cất ngăn mát. Sáng ra bình mát lâu hơn.
• Bọc bình bằng một chiếc tất cũ hay khăn mỏng, nhúng ướt khi có thể. Nước bay hơi khỏi vải sẽ làm mát bình, giống cách mồ hôi làm mát da.
• Cất bình ở giữa balo, sát lưng, tránh túi ngoài phơi nắng.
• Rửa bình bằng nước rửa bát và để khô mỗi tối. Bình để ẩm, đóng nắp kín cả tuần sẽ có mùi và mọc mốc.

Thử làm: bộ lọc nước bằng chai nhựa và lời nhắc quan trọng

Thí nghiệm này cho thấy lọc làm nước trong, nhưng không làm nước sạch. Làm cùng bố mẹ hoặc thầy cô. Người lớn cắt chai.

Cần: một chai nhựa 1,5 lít, bông gòn hoặc miếng vải, cát sạch, sỏi nhỏ, một cốc trong suốt, một ít nước đục pha đất.

1. Người lớn cắt bỏ đáy chai. Úp ngược chai, miệng chai chĩa xuống cốc.
2. Nhét bông gòn vào cổ chai. Đổ lần lượt một lớp cát dày khoảng 5 cm, rồi một lớp sỏi nhỏ ở trên.
3. Rót nước đục từ từ vào. Quan sát nước chảy ra ở cốc dưới: trong hơn rõ rệt.
4. Đặt cốc nước lọc cạnh cốc nước đục ban đầu. So màu, so độ trong.
5. Không uống. Đổ nước lọc ra chậu cây. Bộ lọc này chỉ giữ lại hạt đất; vi khuẩn nhỏ hơn hạt cát hàng trăm tới hàng nghìn lần nên lọt qua dễ dàng.

Ghi vào sổ: "Nước trong không có nghĩa là nước sạch." Đó là bài học đáng mang theo hơn bất cứ bình nước nào.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ em đi dã ngoại cần mang bao nhiêu nước?

Với chuyến đi một ngày, mỗi học sinh nên mang khoảng 0,75–1 lít nước sạch từ nhà. Người lớn dẫn đoàn mang thêm nước dự phòng cho cả nhóm, nhất là khi trời nắng nóng hoặc đường đi nhiều dốc.

Nước suối trong có uống được không?

Không nên uống trực tiếp. Nước suối trong vẫn có thể chứa vi khuẩn, ký sinh trùng và xoắn khuẩn từ phân hoặc nước tiểu động vật ở thượng nguồn. Chỉ uống khi người lớn đã đun sôi hoặc lọc bằng thiết bị chuyên dụng.

Làm sao biết mình đang bị thiếu nước?

Dấu hiệu sớm là khát, khô miệng, ít đi tiểu và nước tiểu vàng sẫm, mệt, đau đầu. Khi thấy những dấu hiệu này, hãy báo người lớn, nghỉ ở chỗ râm và uống từng ngụm nước.

Lọc nước bằng cát và sỏi có uống được không?

Không. Lọc qua cát, sỏi, vải chỉ giữ lại bùn đất làm nước bớt đục. Vi khuẩn và ký sinh trùng nhỏ hơn rất nhiều nên vẫn lọt qua. Nước phải được đun sôi hoặc xử lý thêm mới uống được.

Vì sao trời nóng ẩm làm mệt nhanh hơn trời nóng khô?

Cơ thể làm mát nhờ mồ hôi bay hơi. Khi không khí ẩm, mồ hôi khó bay hơi nên chảy nhiều mà không làm mát được bao nhiêu, cơ thể phải ra thêm mồ hôi và mất nước nhanh hơn.