Mái ngói âm dương, lá cọ và mái tranh: mỗi loại mái che mưa nắng ra sao

Mái ngói âm dương, mái lá cọ và mái tranh đều chống mưa theo cùng một nguyên lý: làm mái đủ dốc và xếp vật liệu chồng lớp lên nhau, lớp trên đè lên lớp dưới, để nước luôn chảy ra ngoài chứ không lọt vào trong. Khác nhau ở chỗ: ngói đất nung bền hàng chục năm nhưng nặng và tốn công làm; lá cọ và cỏ tranh nhẹ, mát, rẻ, nhưng vài năm phải thay. Mỗi vùng chọn loại mái theo thứ vật liệu sẵn có quanh mình.

Bí mật chung của mọi mái nhà: dốc và chồng lớp

Thử nhìn kỹ một mái nhà bất kỳ, cũ hay mới. Bạn sẽ không thấy mái nào làm từ một tấm phẳng duy nhất không có mối nối (trừ mái bê tông đổ liền). Mái được ghép từ rất nhiều mảnh nhỏ — viên ngói, tấm lá, bó cỏ. Muốn nước không chui qua khe giữa các mảnh, người thợ dựa vào hai điều:

• Độ dốc. Nước bị trọng lực kéo xuống. Mái càng dốc, nước chảy càng nhanh, ít thời gian để thấm vào khe.
• Chồng lớp. Mảnh ở trên luôn đè lên mảnh ở dưới, giống như vảy cá hay lông chim. Nước chảy từ mảnh trên rơi xuống mặt mảnh dưới, không bao giờ chảy ngược vào khe.

Mái lợp từ vật liệu dễ thấm (lá, cỏ) phải dốc hơn mái ngói. Đó là lý do mái tranh, mái lá ngày xưa thường dốc đứng, còn mái ngói có thể thoải hơn một chút.

Mái ngói âm dương: một lớp ngửa, một lớp úp

Ngói âm dương là loại ngói đất nung có hình như một đoạn ống tre bổ đôi: cong lòng máng, đầu to đầu nhỏ. Cách lợp rất dễ hiểu:

1. Xếp một hàng ngói ngửa (lòng máng hướng lên) chạy từ nóc xuống mép mái, viên trên chồng lên viên dưới. Hàng này là cái rãnh dẫn nước, gọi là ngói âm.
2. Xếp hàng ngửa thứ hai song song, cách hàng đầu một khe nhỏ.
3. Úp một hàng ngói úp (lòng máng hướng xuống) phủ lên khe giữa hai hàng ngửa. Hàng này gọi là ngói dương, che không cho nước rơi vào khe.
4. Cứ thế lặp lại: ngửa, úp, ngửa, úp cho kín cả mái.

Nước mưa rơi lên ngói úp thì lăn sang hai bên, rơi vào ngói ngửa, chạy theo rãnh xuống mép mái. Nhìn từ dưới lên, mái ngói âm dương có những đường gân nổi chạy song song rất đẹp.

Bạn có thể thấy mái ngói âm dương ở phố cổ Hội An, nhiều chùa, đình, miếu và các hội quán của người Hoa. Ở Huế và một số nơi, người ta dùng ngói âm dương kết hợp với các loại ngói khác.

Còn mái "ngói ta" ở Bắc Bộ

Nhà Bắc Bộ hay lợp ngói ta, viên ngói mỏng, gần phẳng, đầu dưới uốn tròn hoặc nhọn như mũi đôi hài. Mặt sau có mấu để móc vào những thanh gỗ nhỏ gác ngang trên mái. Ngói ta được xếp hai, ba lớp chồng lên nhau, mép trên của viên dưới bị viên trên phủ kín. Cùng nguyên lý chồng lớp, chỉ là hình dáng viên ngói khác.

Mái lá cọ: mái của vùng trung du và miền núi

Cây cọ là loài cây họ cau, lá xoè như cái quạt lớn, mọc nhiều ở trung du và miền núi phía Bắc. Vùng Phú Thọ nổi tiếng với những đồi cọ. Người Mường, Tày, Thái, Dao và người Kinh vùng trung du dùng lá cọ lợp nhà từ xưa.

Cách làm mái lá cọ:

• Cắt lá cọ già, phơi cho héo, có nơi gấp đôi lá lại.
• Xếp lá lên những thanh tre ngang trên mái, buộc bằng lạt tre, lá trên chồng lên lá dưới thật dày.
• Lợp từ mép mái lên tới nóc. Trên nóc phủ thêm một lớp lá hoặc tranh, đè bằng thanh tre cho khỏi gió lật.

Mái lá cọ mát vì lớp lá dày có nhiều khoảng không khí, ít truyền nhiệt xuống như mái tôn. Khi trời mưa, tiếng mưa rơi trên lá cọ êm, không ầm ầm. Nhược điểm: lá mục dần, thường vài năm phải thay hoặc lợp thêm; lá khô rất dễ bắt lửa.

Mái tranh, mái rạ: mái của làng quê nghèo xưa

Cỏ tranh (người miền Bắc còn gọi là cỏ gianh) là loại cỏ thân thẳng, lá dài, mọc thành vạt ở đồi trống. Rạ là phần gốc rơm còn lại sau khi gặt lúa. Cả hai đều là vật liệu gần như không tốn tiền với nhà nông.

Người ta bó cỏ thành những bó nhỏ hoặc kẹp vào nẹp tre thành tấm, rồi lợp thật dày, có khi dày cả gang tay. Vì sao lớp cỏ ấy không thấm nước? Mỗi cọng cỏ nằm nghiêng theo dốc mái như một cái máng tí hon. Nước rơi lên chỉ làm ướt lớp ngoài cùng, rồi chạy dọc theo cọng cỏ xuống dưới. Lớp bên trong vẫn khô.

Trên thế giới cũng có những mái tranh nổi tiếng. Ở làng Shirakawa-go của Nhật Bản, những ngôi nhà mái tranh dốc đứng như hai bàn tay chắp lại, được UNESCO công nhận di sản thế giới năm 1995; dân làng cùng nhau thay mái cho từng nhà. Ở nông thôn nước Anh, Hà Lan cũng còn nhiều nhà mái tranh làm bằng cây sậy.

So sánh ba kiểu mái

	Ngói đất nung	Lá cọ	Tranh, rạ
Vật liệu	Đất sét nung trong lò	Lá cây cọ phơi khô	Cỏ tranh, rơm rạ
Độ bền	Hàng chục năm, thay viên vỡ	Vài năm	Vài năm
Trọng lượng	Nặng, cần khung gỗ chắc	Nhẹ	Nhẹ
Độ mát	Mát, nhất là ngói nhiều lớp	Rất mát	Rất mát
Nguy cơ cháy	Thấp	Cao	Cao
Ai hay dùng	Nhà khá giả, đình chùa, phố cổ	Trung du, miền núi phía Bắc	Nông thôn xưa khắp nơi

Ngày nay nhiều nhà lợp tôn vì rẻ, nhẹ, lợp nhanh. Nhưng tôn mỏng hấp nắng rất mạnh, trưa hè dưới mái tôn nóng hầm hập, mưa thì ồn. Người ta thường phải thêm lớp cách nhiệt bên dưới, hoặc trồng cây leo, để bù lại cái mát mà mái lá, mái ngói xưa có sẵn.

Thử làm: lợp mái ngói âm dương bằng lõi giấy vệ sinh

Bạn cần: khoảng sáu lõi giấy vệ sinh bằng bìa cứng, kéo (nhờ người lớn cắt), một tấm bìa phẳng làm mặt mái, vài cuốn sách để kê, khay hứng nước và một cốc nước.

1. Cắt dọc mỗi lõi giấy làm đôi, bạn có những "viên ngói" hình lòng máng.
2. Kê tấm bìa nghiêng lên chồng sách, phía dưới đặt khay.
3. Xếp hai hàng "ngói" ngửa song song chạy từ trên xuống, viên trên chồng lên viên dưới khoảng một đốt ngón tay. Cố định bằng băng dính.
4. Úp một hàng "ngói" lên khe giữa hai hàng ngửa.
5. Rót nước từ từ lên đầu mái. Nước chảy đi đâu? Mặt bìa phía dưới có ướt không?
6. Thử làm sai: xếp viên dưới đè lên viên trên, hoặc bỏ hàng úp đi. Rót nước lại và so sánh.

Muốn thử mái tranh, lấy một nắm cỏ khô hoặc lá thông, xếp thành lớp dày nghiêng trên tấm bìa, buộc bằng dây. Rót nước nhẹ và xem nước có xuyên qua tới tấm bìa không khi lớp cỏ mỏng và khi lớp cỏ dày. Bỏ cỏ đã ướt vào thùng rác hữu cơ sau khi thử.

Câu hỏi thường gặp

Ngói âm dương là gì?

Ngói âm dương là ngói đất nung hình lòng máng, lợp thành từng cặp hàng: hàng ngửa (âm) làm rãnh dẫn nước, hàng úp (dương) phủ lên khe giữa hai hàng ngửa. Kiểu mái này thấy nhiều ở phố cổ Hội An, đình chùa và hội quán.

Vì sao mái tranh dày mà không bị dột?

Mỗi cọng cỏ nằm nghiêng theo dốc mái như một cái máng nhỏ, nước chỉ làm ướt lớp ngoài rồi chạy xuống theo cọng cỏ. Mái tranh phải đủ dốc và đủ dày thì lớp bên trong mới khô.

Lợp mái lá cọ có mát hơn mái tôn không?

Có. Lớp lá cọ dày chứa nhiều khoảng không khí nên ít truyền nhiệt xuống, trong khi tôn mỏng hấp nắng mạnh. Nhà mái tôn thường phải thêm lớp cách nhiệt bên dưới để đỡ nóng.

Vì sao mái nhà xưa thường rất dốc?

Mái dốc giúp nước mưa chảy nhanh, không kịp thấm qua khe giữa các viên ngói, tấm lá. Vật liệu càng dễ thấm như lá, cỏ thì mái càng phải dốc.

Mái ngói đất nung bền bao lâu?

Mái ngói đất nung tốt có thể dùng hàng chục năm, chỉ cần thay những viên bị vỡ hoặc dịch chỗ. Độ bền còn phụ thuộc chất lượng ngói và bộ khung gỗ bên dưới.