Đình làng Bắc Bộ: ngôi nhà chung của cả làng, từ cột lim tới đầu đao

Đình làng là ngôi nhà chung lớn nhất của một làng Việt xưa: nơi thờ vị thần bảo hộ làng (Thành hoàng), nơi các bậc chức sắc họp bàn việc làng, và nơi tổ chức hội làng mỗi năm. Đình được dựng bằng những cột gỗ lớn, mái ngói rộng với các góc cong vút gọi là đầu đao, bên trong chạm khắc rất nhiều cảnh đời thường. Đứng trong một ngôi đình cổ, bạn đang đứng trong "toà nhà công cộng" của làng từ hàng trăm năm trước.

Đình làng để làm gì

Ngày xưa, mỗi làng Bắc Bộ gần như là một cộng đồng tự quản: có lệ làng, quỹ làng, ruộng công, có người lo việc chung. Đình là nơi tất cả những việc ấy diễn ra:

Vai trò	Diễn ra thế nào
Nơi thờ Thành hoàng	Thành hoàng có thể là thần núi, thần sông, một vị anh hùng, hoặc người có công lập làng. Bài vị và đồ thờ đặt ở phần trong cùng của đình.
Nơi họp việc làng	Các bậc chức sắc, người cao tuổi họp bàn chuyện chia ruộng, đắp đê, sửa đường, giải quyết tranh chấp.
Nơi tổ chức hội	Hội làng hằng năm với lễ rước, lễ tế và các hoạt động dân gian ở sân đình.
Nơi ăn uống chung	Sau lễ, dân làng ngồi cỗ theo thứ bậc, tuổi tác ngay trong đình.
Nơi giữ giấy tờ	Sắc phong của triều đình cho thần làng, sổ sách, hương ước được cất giữ cẩn thận.

Câu "Phép vua thua lệ làng" cho thấy lệ làng quan trọng thế nào trong đời sống người xưa, và đình là nơi những lệ ấy được bàn, được giữ. Hình ảnh "cây đa, bến nước, sân đình" vì thế gắn liền với ký ức về làng quê Bắc Bộ.

Đình có từ bao giờ, đình cổ còn ở đâu

Các nhà nghiên cứu cho rằng đình làng phát triển mạnh từ khoảng thế kỷ 16, thời nhà Mạc, rồi nở rộ ở thế kỷ 17–18. Những ngôi đình cổ nhất còn giữ được phần lớn nằm ở đồng bằng và trung du Bắc Bộ. Một vài ngôi hay được nhắc tới:

• Đình Tây Đằng (Ba Vì, Hà Nội): được xem là một trong những ngôi đình cổ nhất còn lại, có từ khoảng thế kỷ 16, nổi tiếng với chạm khắc gỗ.
• Đình Thổ Hà (làng gốm Thổ Hà, bên sông Cầu): dựng khoảng thế kỷ 17, chạm khắc tinh xảo.
• Đình Đình Bảng (Từ Sơn, Bắc Ninh): dựng vào thế kỷ 18, bề thế, nhiều cột lim lớn, là một trong những ngôi đình đẹp nhất xứ Kinh Bắc.

Ở miền Nam, đình làng xuất hiện muộn hơn, theo bước người Việt vào khai khẩn. Đình Nam Bộ thờ Thành hoàng bổn cảnh, có lễ Kỳ Yên cầu cho làng bình an, mùa màng thuận lợi. Đình Bình Thuỷ ở Cần Thơ là một ví dụ nổi tiếng.

Đọc kiến trúc đình: từ cổng tới hậu cung

Đi từ ngoài vào, một khu đình Bắc Bộ đầy đủ thường có:

1. Nghi môn: cổng đình, thường là các trụ biểu cao, có câu đối, đỉnh trụ đắp hình con vật hoặc lồng đèn.
2. Hồ nước hoặc giếng: nhiều đình có hồ bán nguyệt hoặc ao phía trước.
3. Sân đình: lát gạch, rộng, là nơi diễn ra phần lớn hoạt động hội làng.
4. Tả mạc, hữu mạc: hai dãy nhà nhỏ hai bên sân, dùng để chuẩn bị lễ, ngồi nghỉ, có nơi làm chỗ ăn cỗ.
5. Đại đình: toà nhà chính, rộng nhất, là nơi tế lễ và hội họp.
6. Hậu cung: phần nhỏ phía sau hoặc ở giữa phía trong đại đình, nơi đặt bài vị, ngai thờ Thành hoàng, thường đóng kín.

Nhìn từ trên xuống, đại đình và hậu cung ghép lại thành những hình như chữ Nhất (一), chữ Đinh (丁) hoặc chữ Công (工). Đó là cách các nhà nghiên cứu phân loại mặt bằng đình.

Cột lim và bộ vì kèo

Đại đình là một ngôi nhà gỗ rất lớn, nhiều gian. Cái làm người ta choáng ngợp khi bước vào là hàng cột: những cột lim to đến mức có khi một người lớn ôm không xuể, xếp thành nhiều hàng đều tăm tắp. Lim là gỗ rất nặng, rất cứng, chịu mối mọt tốt, nên được chọn cho công trình cần đứng hàng trăm năm. Các cột đứng trên đá tảng, đỡ bộ vì kèo đồ sộ phía trên.

Mái lớn và đầu đao

Mái đình rất to, lợp ngói, trải rộng xuống thấp, có khi chiếm hơn một nửa chiều cao toàn ngôi đình khi nhìn từ xa. Bốn góc mái uốn cong vút lên gọi là đầu đao, thường đắp hình rồng, phượng hoặc lá cuộn. Đầu đao làm mái nặng nề trông như nhẹ đi, như muốn bay lên — đó là nét đẹp riêng của đình chùa Việt.

Chạm khắc trong đình: bức tranh đời sống làng xưa

Nếu chỉ có thời gian ngắm một thứ trong đình, hãy ngước lên các đầu kẻ, đầu bẩy, các tấm ván gỗ trên vì kèo. Thợ chạm xưa khắc lên đó không chỉ rồng phượng, mà cả những cảnh rất đời thường: người đi cày, người săn thú, đấu vật, chèo thuyền, uống rượu, đánh cờ, trai gái trò chuyện, trẻ con nghịch ngợm trên lưng rồng.

Đây là một kho tư liệu quý: nhìn vào những hình chạm ấy, các nhà sử học biết được người làng xưa mặc gì, làm gì, vui chơi thế nào. Chạm khắc đình thế kỷ 16–17 hay được khen là phóng khoáng, tươi vui, người thợ chạm theo ý mình chứ không theo mẫu cứng nhắc.

Hội làng ở sân đình

Mỗi làng có ngày hội riêng, thường vào mùa xuân hoặc mùa thu, tính theo lịch âm. Phần lễ gồm rước kiệu Thành hoàng, tế lễ trong đình. Phần hội diễn ra ở sân đình và quanh làng: vật, đánh đu, kéo co, cờ người, hát chèo, hát quan họ ở vùng Kinh Bắc. Kéo co ngồi ở đình Trấn Vũ (Thạch Bàn, Hà Nội) là một phần của di sản "Nghi lễ và trò kéo co" mà UNESCO ghi danh năm 2015 — đó là tên chính thức của di sản, chung cho Việt Nam, Hàn Quốc, Campuchia và Philippines.

Thử làm: một buổi "khảo sát" ngôi đình gần nhà

Hãy rủ bố mẹ, ông bà cùng đi một buổi sáng. Mang theo sổ, bút chì, thước dây và điện thoại để chụp ảnh (nhớ xin phép người trông đình).

1. Vẽ sơ đồ. Đi từ cổng vào, vẽ sơ đồ: nghi môn, sân, các dãy nhà, đại đình. Đại đình có mặt bằng giống chữ gì?
2. Đếm cột và gian. Đếm số hàng cột ngang và dọc trong đại đình. Đình có mấy gian?
3. Đo một cây cột. Nhờ người lớn quấn thước dây quanh một cột lớn ở ngang ngực để đo chu vi. Chia chu vi cho 3,14 là ra đường kính gần đúng. Thử ôm cột: bạn ôm hết không?
4. Tìm ba hình chạm. Tìm ba hình chạm khắc không phải rồng phượng, vẽ phác lại, đoán xem đó là cảnh gì.
5. Hỏi chuyện. Hỏi người trông đình hoặc các cụ: đình thờ ai, hội làng vào ngày nào âm lịch, có những hoạt động gì.

Trong đình, đi nhẹ, nói khẽ, không leo lên bệ thờ, không ngồi lên hương án, không chạm vào ngai và đồ thờ. Một số đình có quy định riêng về trang phục, giờ mở cửa; hãy hỏi trước.

Câu hỏi thường gặp

Đình làng thờ ai?

Đình làng thờ Thành hoàng, vị thần bảo hộ của làng. Thành hoàng có thể là thần núi, thần sông, một vị anh hùng có công với đất nước, hoặc người đã lập ra làng.

Đình khác chùa thế nào?

Chùa là nơi thờ Phật, do nhà sư trông coi. Đình là nhà chung của làng, thờ Thành hoàng, là nơi họp việc làng và tổ chức hội, do dân làng cùng quản lý.

Đầu đao trên mái đình là gì?

Đầu đao là bốn góc mái đình uốn cong vút lên, thường đắp hình rồng, phượng hoặc lá cuộn. Nó làm mái lớn trông nhẹ nhõm và là nét đặc trưng của kiến trúc đình chùa Việt.

Vì sao cột đình làm bằng gỗ lim?

Gỗ lim rất nặng, cứng, ít bị mối mọt và chịu ẩm tốt, nên hợp với công trình cần đứng hàng trăm năm. Cột lim được đặt trên đá tảng để chân cột không hút ẩm từ đất.

Ngôi đình cổ nào nổi tiếng ở miền Bắc?

Đình Tây Đằng ở Ba Vì, đình Thổ Hà bên sông Cầu và đình Đình Bảng ở Từ Sơn là những ngôi đình cổ hay được nhắc tới. Cả ba đều nổi tiếng với bộ khung gỗ lớn và chạm khắc đẹp.