Nhà chữ đinh, nhà xếp đọi, nhà sàn ven kênh: người Nam Bộ dựng nhà

Người Nam Bộ xưa thường dựng nhà theo ba kiểu dễ nhận ra: nhà chữ đinh (nhà trên và nhà dưới đặt vuông góc, nhìn từ trên xuống như chữ Đinh 丁), nhà xếp đọi (hai ngôi nhà nối tiếp nhau trước sau, mái chồng như những cái chén xếp) và nhà sàn ven sông (một nửa trên bờ, một nửa chìa ra mặt nước). Cả ba đều xuất phát từ cùng một nhu cầu: đất rộng, nắng nóng quanh năm, mưa lớn theo mùa và cuộc sống gắn với kênh rạch.

Đất phương Nam và chuyện dựng nhà

Từ khoảng thế kỷ 17, người Việt từ miền Trung, miền Bắc vào khai khẩn vùng đất Nam Bộ, sống cạnh người Khmer, người Hoa, người Chăm. Họ mang theo kiểu nhà gỗ quê cũ, rồi thay đổi dần cho hợp với nơi mới: đất phù sa mềm, nhiều kênh rạch, khí hậu nóng ẩm, chỉ có mùa mưa và mùa khô chứ không có mùa đông lạnh.

Ba điều ảnh hưởng mạnh nhất tới nhà Nam Bộ:

• Đất rộng, người thưa (thời xưa): có chỗ để làm nhiều nếp nhà tách rời, sân rộng, vườn cây lớn.
• Nắng nóng quanh năm: cần mái rộng, hiên sâu, nhà thoáng hơn là kín.
• Sông nước: nhà quay ra kênh rạch, có bến xuồng, đi lại bằng ghe thuyền.

Nhà chữ đinh: nhà trên và nhà dưới đặt vuông góc

Nhà chữ đinh gồm hai phần:

• Nhà trên (nhà lớn): nằm ngang, mặt quay ra sân hoặc ra kênh. Đây là nơi đặt bàn thờ tổ tiên, tiếp khách, là phần đẹp và trang trọng nhất, có khi làm bằng gỗ quý, chạm khắc công phu.
• Nhà dưới (nhà bếp, nhà sau): nằm dọc, nối vào một bên hông hoặc phía sau nhà trên, tạo thành góc vuông. Đây là nơi nấu ăn, ăn cơm, làm việc nhà, phụ nữ và trẻ em sinh hoạt nhiều.

Tách nhà bếp ra một nếp riêng có lý do rất thực tế: khói và hơi nóng của bếp không lan vào nhà trên, và nếu bếp có cháy thì cũng dễ cứu phần nhà chính hơn. Cách xếp vuông góc cũng tạo ra một góc sân kín đáo giữa hai nếp nhà.

Nhà xếp đọi: những cái chén úp nối nhau

"Đọi" là tiếng miền Trung, nghĩa là cái chén, cái bát. Nhà xếp đọi gồm nhà trên và nhà dưới đặt song song, nối tiếp trước sau. Mái của hai nhà gặp nhau ở giữa, chỗ gặp có một máng xối — máng dài hứng nước mưa từ cả hai mái rồi dẫn ra hai đầu. Nhìn từ đầu hồi, các mái nhà chồng nối như mấy cái chén úp xếp liền nhau, nên có tên như vậy.

Kiểu nhà này tận dụng được một bức "tường chung" và ghép nhiều gian thành một khối lớn mà không phải làm một mái khổng lồ. Mái càng to thì kèo càng phải dài, gỗ phải lớn; chia thành nhiều mái nhỏ nối nhau thì dùng gỗ vừa phải vẫn có nhà rộng.

Đặc điểm	Nhà chữ đinh	Nhà xếp đọi
Nhà trên và nhà dưới	Vuông góc với nhau	Song song, nối trước sau
Nhìn từ trên xuống	Hình chữ Đinh (丁) hoặc chữ L	Hình chữ nhật dài, nhiều mái nối
Chỗ hai mái gặp nhau	Một góc mái	Một máng xối dài ở giữa
Góc sân	Có góc sân kín giữa hai nếp	Sân ở phía trước, ít góc kín
Điểm cần lo	Tốn đất hơn	Máng xối phải thông, nghẹt là dột

Bên trong nhà gỗ Nam Bộ

Nhà trên của nhà khá giả thường là nhà gỗ ba gian hai chái hoặc năm gian, khung gỗ có cột tròn đứng trên đá tảng. Người Nam Bộ hay dùng gỗ căm xe, gỗ sao, gỗ dầu. Gian giữa có bàn thờ, phía trước là bộ ván gỗ dày hoặc bộ bàn ghế tiếp khách. Bao lam (khung gỗ chạm thủng) treo giữa các hàng cột, chạm hoa lá, chim muông, có khi khảm xà cừ.

Nhà nghèo hơn thì cột tre, cột gỗ tạp, mái lợp lá dừa nước — loài dừa mọc ven sông rạch, lá được chằm thành tấm, lợp dày nhiều lớp. Vách cũng làm bằng lá hoặc phên tre. Mái lá mát và nhẹ, nhưng vài năm phải thay.

Những ngôi nhà gỗ cổ còn giữ được và hay được nhắc tới gồm nhà cổ Bình Thuỷ ở Cần Thơ, nhà cổ Huỳnh Thuỷ Lê ở Sa Đéc, và nhiều nhà trong làng cổ Đông Hoà Hiệp ở Cái Bè.

Nhà sàn ven sông: một chân trên bờ, một chân dưới nước

Dọc các kênh rạch miền Tây, nhiều nhà được dựng sát mép nước: phần trước đặt trên bờ, phần sau đứng trên những hàng cột cắm sâu xuống bùn, chìa ra mặt sông. Có nhà dựng hẳn trên cột ngoài mép nước, nối vào bờ bằng một cây cầu ván.

• Vì sao dựng sát nước: xuồng ghe là phương tiện đi lại, chở hàng, đi chợ. Nhà sát nước thì bước ra là xuống xuồng.
• Vì sao phải có cột cao: nước kênh lên xuống theo con nước trong ngày; vùng đầu nguồn sông Cửu Long còn có mùa nước nổi, nước lên cao trong nhiều tháng cuối mùa mưa. Sàn nhà phải cao hơn mức nước lớn nhất mà người ta từng thấy.
• Bến nước và cầu ván: bậc gỗ, cầu ván dẫn xuống mặt nước là chỗ buộc xuồng, giặt giũ, rửa rau.

Xa hơn nữa là nhà bè, như các làng bè nuôi cá trên sông Hậu ở Châu Đốc: nhà dựng trên phao, nổi theo mặt nước, bên dưới là lồng nuôi cá.

Sống gần sông nước có mặt nguy hiểm: nhiều nhà ven sông không có lan can, nước chảy mạnh. Ở miền Tây, trẻ em được người lớn dạy bơi từ sớm và luôn được dặn không ra bến nước một mình. Đi chơi nhà ven sông, hãy để người lớn đi cạnh khi ra cầu ván, bến xuồng.

Thử làm: mô hình hai kiểu nhà và cái máng xối

Bạn cần: bốn hộp giấy nhỏ (hộp sữa, hộp bánh), giấy bìa để gấp mái, băng dính, một ống hút giấy hoặc một mảnh bìa gấp hình chữ V làm máng xối, một khay nhựa và một bình tưới nhỏ.

1. Làm nhà chữ đinh: đặt hai hộp vuông góc với nhau thành hình chữ L. Gấp hai mái hình chữ A bằng bìa, đặt lên mỗi hộp.
2. Làm nhà xếp đọi: đặt hai hộp còn lại song song, sát nhau theo chiều trước sau. Gấp hai mái, đặt lên sao cho mép hai mái gặp nhau ở giữa thành một rãnh.
3. Đặt máng xối hình chữ V vào rãnh giữa hai mái nhà xếp đọi, hơi nghiêng về một đầu.
4. Đặt cả hai mô hình vào khay, tưới nước nhẹ từ trên xuống như mưa.
5. Quan sát: nước ở nhà xếp đọi chảy về đâu? Nếu bỏ máng xối thì nước rơi vào đâu? Nếu nhét một mẩu giấy làm "rác" vào máng thì chuyện gì xảy ra?

Bạn sẽ hiểu vì sao chủ nhà xếp đọi phải năng leo lên dọn lá rụng trong máng xối trước mùa mưa — việc này ngoài đời do người lớn làm, có thang chắc và người giữ thang.

Câu hỏi thường gặp

Nhà chữ đinh là gì?

Nhà chữ đinh là kiểu nhà Nam Bộ gồm nhà trên và nhà dưới đặt vuông góc với nhau, nhìn từ trên xuống giống chữ Đinh (丁). Nhà trên để thờ cúng, tiếp khách; nhà dưới làm bếp và sinh hoạt hằng ngày.

Nhà xếp đọi là gì?

Nhà xếp đọi gồm nhà trên và nhà dưới đặt song song nối tiếp trước sau, chỗ hai mái gặp nhau có máng xối hứng nước. "Đọi" nghĩa là cái chén; các mái nối nhau trông như những cái chén úp xếp liền.

Vì sao nhà Nam Bộ tách nhà bếp ra riêng?

Tách bếp ra nếp nhà riêng giúp khói và hơi nóng không lan vào nhà trên, nơi thờ cúng và tiếp khách. Nếu bếp có sự cố cháy thì cũng dễ cứu phần nhà chính hơn.

Mái lá dừa nước có bền không?

Mái lá dừa nước mát, nhẹ và rẻ, nhưng thường chỉ dùng được vài năm rồi phải thay lá mới. Vì vậy nhà khá giả xưa chuyển dần sang lợp ngói khi có điều kiện.

Có thể xem nhà cổ Nam Bộ ở đâu?

Nhà cổ Bình Thuỷ ở Cần Thơ, nhà cổ Huỳnh Thuỷ Lê ở Sa Đéc và làng cổ Đông Hoà Hiệp ở Cái Bè là những nơi hay được giới thiệu. Nhiều nhà vẫn có người ở, nên đi cùng người lớn và xin phép trước khi chụp ảnh.