Vì sao nhà xưa mát: hướng nhà, mái hiên và đường đi của gió mùa

Nhà xưa mát mà không cần quạt điện vì người thợ dựng nhà biết đọc đường đi của mặt trời và của gió mùa. Họ xoay mặt nhà đón gió mát mùa hè, quay lưng với gió lạnh mùa đông, tránh nắng chiều phía tây, làm mái chìa và hiên sâu để che nắng trưa, dựng trần cao cho hơi nóng bốc lên, và trồng cây, đào ao quanh nhà. Không có bí quyết nào riêng lẻ — cái mát đến từ nhiều cách nhỏ cộng lại.

Mặt trời đi qua bầu trời Việt Nam thế nào

Muốn hiểu hướng nhà, trước hết phải biết mặt trời đi đâu. Ai cũng biết mặt trời mọc ở phía đông, lặn ở phía tây. Nhưng điều ít người để ý là đường đi của nó lệch về phía nam hay phía bắc tuỳ mùa.

Việt Nam nằm ở phía bắc đường xích đạo, gần như toàn bộ lãnh thổ ở phía nam đường chí tuyến Bắc (vĩ độ khoảng 23,4 độ). Vì vậy:

Thời điểm	Mặt trời buổi trưa ở Hà Nội	Ý nghĩa với ngôi nhà
Giữa mùa đông (quanh 22/12)	Thấp, ở phía nam, cao khoảng 45 độ so với mặt đất	Nắng chiếu xiên sâu vào hiên và nhà quay mặt về nam
Giữa mùa hè (quanh 21/6)	Gần như ngay đỉnh đầu, lệch rất ít về phía bắc	Nắng trưa rọi gần thẳng xuống mái, mái hiên che được mặt tường
Buổi chiều mùa hè	Thấp dần ở phía tây, tây bắc	Nắng xiên gắt vào tường và cửa phía tây, khó che

Ở miền Nam, vào các tháng giữa năm, mặt trời buổi trưa thậm chí đi hơi lệch về phía bắc của đỉnh đầu. Nhưng nắng chiều phía tây thì ở đâu cũng gắt, vì lúc đó mặt trời thấp, chiếu thẳng vào tường đứng mà mái hiên không che nổi, đúng lúc không khí đã nóng cả ngày.

Gió mùa: thứ quạt miễn phí của ngôi nhà

Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa. Ở miền Bắc, có thể nói gọn:

• Mùa hè: gió thường thổi từ phía biển vào, chủ yếu từ hướng đông nam và nam, mang hơi ẩm và cái mát của biển.
• Mùa đông: gió mùa đông bắc tràn về từng đợt, khô và lạnh.

Thế nên ngôi nhà Bắc Bộ quay mặt về nam hoặc đông nam là được cả hai mùa: hè mở cửa đón gió vào thẳng gian giữa, đông thì lưng nhà kín, chắn gió bấc. Câu "Lấy vợ hiền hoà, làm nhà hướng nam" tóm lại kinh nghiệm ấy. Người xưa cũng hay tránh cửa chính quay về hướng tây, vì nắng chiều gắt và có những đợt gió tây khô nóng mùa hè.

Ở miền Trung và miền Nam, hướng gió theo mùa khác đi, nên hướng nhà được chọn theo từng vùng, theo đường làng, bờ sông. Nguyên tắc vẫn vậy: đón gió mát, tránh nắng chiều.

Sáu cách nhà xưa giữ mát

1. Mái chìa xa, hiên sâu

Mái nhà xưa không dừng ở mép tường mà chìa ra ngoài thành hiên rộng. Mùa hè mặt trời trưa cao, bóng mái phủ kín mặt tường và cửa, tường không bị nung nóng. Mùa đông mặt trời thấp, nắng lại lọt dưới mép mái chiếu vào hiên, sưởi ấm nhà. Một mái hiên làm hai việc ngược nhau, đúng lúc cần.

2. Mái dày, có khoảng không bên dưới

Ngói lợp nhiều lớp, mái tranh, mái lá dày đều có nhiều khe không khí, nhiệt truyền xuống chậm. Dưới mái là khoảng không lớn của bộ vì kèo, nhiều nhà có thêm gác. Hơi nóng từ mái toả xuống bị giữ lại ở khoảng không này, chưa tới chỗ người ngồi.

3. Trần cao, hơi nóng bay lên

Không khí nóng nhẹ hơn không khí mát nên bốc lên cao. Nhà có trần cao thì lớp không khí nóng nằm trên đầu, phía dưới dễ chịu hơn. Nếu đầu hồi hoặc nóc nhà có khe thoáng, khí nóng còn thoát hẳn ra ngoài, kéo khí mát từ cửa vào thay chỗ.

4. Cửa đối diện, gió xuyên nhà

Cửa bức bàn phía trước, cửa sổ hoặc cửa sau phía sau, mở cùng lúc thì gió có đường vào và đường ra. Một căn phòng chỉ có cửa ở một phía thì gió vào được một chút rồi quẩn lại.

5. Tường dày, vật liệu tự nhiên

Tường gạch dày, tường đất, tường đá ong nóng lên chậm. Gỗ, tre, đất ít hấp nhiệt hơn kim loại. Trưa hè đứng trong nhà gạch cũ, bạn thấy mát hơn hẳn đứng dưới mái tôn.

6. Cây xanh và mặt nước quanh nhà

Cây bóng mát trồng phía tây che nắng chiều. Ao trước nhà làm gió đi qua mặt nước mát hơn. Vườn cây, luống rau hút bớt nhiệt, khác hẳn sân bê tông trơ trụi hắt nắng vào nhà.

Nhà ngày nay học được gì

Nhiều ngôi nhà bây giờ đóng kín, cửa kính lớn quay về phía tây, mái bằng bê tông hoặc tôn mỏng, không hiên, không cây. Nhà như thế nóng đến mức phải bật điều hoà cả ngày. Các kiến trúc sư làm nhà tiết kiệm năng lượng hiện nay đang quay lại đúng những nguyên lý của nhà xưa: chọn hướng, làm ô văng che nắng, lam chắn nắng phía tây, giếng trời, mái hai lớp, trồng cây. Bạn có thể nhận ra chúng ở các toà nhà mới khi để ý.

Thử làm: theo dõi bóng nắng và thử mái hiên

Phần 1 — Cái que và cái bóng

Bạn cần một que thẳng dài khoảng 30 cm, vài viên sỏi, phấn hoặc bút, và một khoảng sân có nắng.

1. Cắm que thẳng đứng xuống đất hoặc dựng que trong chậu đất.
2. Vào khoảng 9 giờ sáng, đặt một viên sỏi đúng ở đầu bóng que, ghi giờ.
3. Làm lại vào 11 giờ, 12 giờ, 13 giờ, 15 giờ. Lưu ý không nhìn thẳng vào mặt trời.
4. Bóng ngắn nhất lúc nào? Lúc đó bóng chỉ về hướng nào? (Ở Bắc Bộ phần lớn thời gian trong năm, bóng trưa chỉ về phía bắc.)
5. Nếu được, làm lại vào một ngày cách đó một hai tháng và so sánh độ dài bóng trưa.

Phần 2 — Mái hiên làm gì

1. Lấy một hộp giấy làm ngôi nhà, khoét một ô cửa ở mặt trước.
2. Dán lên mép trên mặt trước một miếng bìa chìa ra khoảng 3 cm làm mái hiên.
3. Trong phòng tối, chiếu đèn pin từ trên cao xuống (như mặt trời trưa hè): nắng có lọt qua cửa vào trong hộp không?
4. Hạ đèn pin xuống thấp, chiếu xiên (như mặt trời mùa đông): bây giờ thì sao?
5. Thử mái hiên dài 1 cm, 3 cm, 6 cm. Độ dài nào che được "nắng hè" mà vẫn cho "nắng đông" vào?

Nếu nhà có nhiệt kế, đo nhiệt độ ở phòng hướng tây và phòng hướng đông vào lúc 4 giờ chiều trong vài ngày nắng, ghi vào sổ. Kết quả có thể giúp cả nhà quyết định treo rèm hay trồng cây ở đâu.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao nhà xưa không có quạt mà vẫn mát?

Nhà xưa quay mặt đón gió mát, tránh nắng chiều, có mái chìa và hiên sâu che nắng, mái dày, trần cao cho hơi nóng bốc lên, cửa trước sau để gió xuyên qua. Cây xanh và ao quanh nhà làm không khí dịu thêm.

Vì sao nên làm nhà hướng nam ở miền Bắc?

Ở miền Bắc, mùa hè gió mát thổi chủ yếu từ phía đông nam và nam, mùa đông gió lạnh tràn về từ đông bắc. Nhà quay về nam đón được gió hè và quay lưng với gió đông.

Vì sao nhà hướng tây nóng?

Buổi chiều mặt trời thấp ở phía tây, chiếu thẳng vào tường đứng nên mái hiên khó che, đúng lúc không khí đã nóng cả ngày. Tường và cửa phía tây hấp nhiệt mạnh và toả nóng vào nhà tới tối.

Mái hiên giúp nhà mát thế nào?

Mùa hè mặt trời trưa lên cao, bóng của mái hiên che kín tường và cửa. Mùa đông mặt trời thấp, nắng lọt dưới mái hiên vào nhà, giúp sưởi ấm.

Trần nhà cao có mát hơn không?

Có. Không khí nóng nhẹ hơn nên bốc lên cao, trần cao giữ lớp khí nóng xa đầu người. Nếu có khe thoáng ở trên, khí nóng còn thoát ra ngoài và kéo khí mát vào.