Nhà rông Tây Nguyên: ngôi nhà chung của làng được dựng và dùng ra sao

Nhà rông là ngôi nhà chung của cả làng ở vùng bắc Tây Nguyên, nơi dân làng họp bàn, đón khách, làm lễ, cất giữ chiêng ché quý, và là chỗ ngủ của các chàng trai chưa vợ. Nó được dựng bằng gỗ, tre, nứa, cỏ tranh, buộc bằng dây mây, với mái cao vút hình lưỡi rìu nhô lên giữa làng. Ngôi nhà ấy không thuộc về gia đình nào: cả làng cùng góp công góp vật liệu để dựng.

Nhà rông có ở dân tộc nào

Không phải dân tộc nào ở Tây Nguyên cũng có nhà rông. Nhà rông gắn với các dân tộc ở vùng bắc Tây Nguyên, quanh Kon Tum và Pleiku: Ba Na, Xơ Đăng, Gia Rai, Giẻ Triêng và một số dân tộc lân cận. Người Ê Đê, M'nông ở phía nam Tây Nguyên lại nổi tiếng với nhà dài — nhà của một đại gia đình nhiều thế hệ, có khi dài hàng chục mét, nhưng đó là nhà ở chứ không phải nhà chung của làng.

Ngay giữa các dân tộc có nhà rông, kiểu nhà cũng khác nhau. Người ta thường nhận xét: nhà rông Xơ Đăng có mái dốc đứng và cao nhất; nhà rông Ba Na cao, bề thế; nhà rông Gia Rai mái nhỏ gọn và thấp hơn. Đây là nhận xét chung, từng làng vẫn có ngôi khác lệ.

Cả làng dùng nhà rông vào việc gì

Việc	Diễn ra thế nào
Họp làng	Già làng và đàn ông trong làng ngồi quanh bếp lửa, bàn chuyện làm rẫy, chia nước, giải quyết bất hoà.
Đón khách	Khách lạ tới làng được mời vào nhà rông trước, uống nước, nói chuyện với già làng.
Làm lễ	Lễ mừng lúa mới, lễ mừng nhà rông mới và các lễ lớn của làng diễn ra trong và trước nhà rông, có đánh chiêng, múa xoang.
Cất giữ đồ quý	Bộ chiêng, ché rượu và các vật thiêng của làng được cất trong nhà rông.
Nơi ngủ của trai làng	Ở nhiều làng, các chàng trai chưa vợ ngủ đêm ở nhà rông, vừa canh làng vừa học chuyện từ người già.
Kể chuyện, truyền nghề	Những đêm dài bên bếp lửa là lúc người già kể sử thi, dạy đan lát, dạy luật tục.

Năm 2005, UNESCO công nhận Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại. Nhà rông là một phần của không gian ấy: đó là nơi chiêng được cất và nơi tiếng chiêng vang lên trong các lễ của làng.

Bộ khung nhà rông: dựng cao mà không cần đinh

Nhà rông là nhà sàn. Sàn nâng cao khỏi đất trên nhiều cột gỗ lớn, lát ván hoặc tre đập dập. Phía trên là bộ mái rất cao, chiếm phần lớn chiều cao ngôi nhà.

• Cột: gỗ tốt, thân to, chôn sâu hoặc dựng chắc xuống đất để chịu bộ mái nặng và gió mạnh trên cao nguyên.
• Kèo và đòn tay: làm bằng gỗ nhỏ, tre, lồ ô, nối với nhau thành khung tam giác cao.
• Dây buộc: thay cho đinh, người ta dùng dây mây, dây rừng chẻ nhỏ để buộc các thanh lại. Nhiều mối còn ghép bằng ngàm, chốt gỗ.
• Mái tranh: cỏ tranh phơi khô, kẹp vào nẹp tre thành từng tấm, lợp chồng lên nhau rất dày.
• Vách: phên tre, nứa đan, nhiều nơi đan hoa văn hình học bằng nan sáng tối xen nhau.

Trên hai đầu nóc thường gắn vật trang trí bằng gỗ hoặc tre, có nơi hình sừng, có nơi hình chim, hoặc hình khác tuỳ phong tục làng. Trên cột, trên đầu kèo cũng có hình chạm khắc.

Vì sao mái phải cao và dốc như vậy

Tây Nguyên có mùa mưa dài, thường từ khoảng tháng 5 tới tháng 10, có những trận mưa rất to. Mái tranh dốc đứng làm nước chảy xuống nhanh, không kịp thấm qua lớp tranh. Mái cao còn tạo một khoảng không lớn bên trong: khói bếp và hơi nóng bốc lên cao, phía dưới nơi người ngồi thoáng hơn. Và một lý do không thuộc về kỹ thuật: mái càng cao, nhà rông càng dễ thấy từ xa, là niềm tự hào của cả làng.

Dựng một ngôi nhà rông: cả làng cùng làm

Việc dựng nhà rông là chuyện chung của làng, thường kéo dài nhiều tuần, chia thành các bước lớn:

1. Bàn bạc và chọn đất. Già làng cùng dân làng chọn chỗ dựng, thường ở khoảng đất trống giữa làng, quanh đó là các nhà ở.
2. Vào rừng lấy vật liệu. Mỗi gia đình góp gỗ, tre, mây, tranh theo phần được giao. Tranh phải cắt đúng mùa, phơi khô.
3. Dựng cột và khung. Thợ giỏi trong làng chỉ huy, đàn ông cùng kéo cột, buộc kèo.
4. Lợp mái, làm vách. Nhiều người cùng chuyền tranh lên mái, lợp từ dưới lên trên để tấm trên đè lên tấm dưới.
5. Trang trí và mừng nhà mới. Khắc, vẽ hoa văn, rồi tổ chức lễ mừng nhà rông với chiêng, múa và mời các làng bên.

Ngày nay nhiều làng đã dựng nhà rông bằng vật liệu mới như mái tôn, khung bê tông, vì gỗ và tranh ngày càng khó kiếm. Người làm văn hoá vẫn tranh luận nên giữ vật liệu cũ tới đâu: giữ vật liệu cũ thì đúng truyền thống nhưng tốn công thay tranh, còn vật liệu mới bền hơn nhưng nhà nóng hơn và mất dáng.

Thử làm: khung buộc dây và bài thử độ dốc mái

Phần 1 — khung không cần đinh, không cần keo

Bạn cần: sáu chiếc đũa tre hoặc que xiên đã bẻ bỏ đầu nhọn, dây len hoặc dây gai.

1. Buộc ba chiếc đũa thành một hình tam giác: quấn dây quanh từng góc nhiều vòng chéo nhau, thắt nút chặt.
2. Làm thêm một tam giác nữa giống hệt.
3. Dựng hai tam giác đứng song song, nối hai đỉnh và hai chân bằng ba chiếc đũa còn lại. Bạn vừa có một bộ khung mái nhỏ.
4. Đặt lên trên một quyển vở mỏng. Khung có đứng được không? Nếu bị xô lệch, thử buộc thêm một thanh chéo ở mặt bên và đặt lại.

Bạn sẽ thấy hình tam giác giữ khung vững hơn hình vuông, và một thanh chéo nhỏ có thể làm cả khung hết lắc. Người dựng nhà rông dùng đúng nguyên lý đó, chỉ là với cây gỗ thật và dây mây.

Phần 2 — mái dốc thoát nước nhanh hơn

1. Lấy một tấm bìa cứng, phủ lên một lớp khăn giấy làm "tranh".
2. Kê tấm bìa nghiêng ở ba độ dốc khác nhau: thấp, vừa, gần đứng. Đo góc bằng thước đo độ.
3. Mỗi lần đổ cùng một lượng nước (ví dụ nửa cốc) lên đầu tấm bìa. Đếm thời gian nước chảy hết khỏi mép và xem khăn giấy ướt sâu tới đâu.
4. Ghi kết quả vào một bảng ba dòng. Độ dốc nào giữ khăn giấy khô nhất?

Đi thăm nhà rông

Nhà rông Kon Klor ở Kon Tum, gần cây cầu treo cùng tên, là ngôi nhà rông quen thuộc với khách du lịch. Ở Hà Nội, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam có một ngôi nhà rông Ba Na dựng ngoài trời. Khi vào nhà rông thật trong làng, hãy đi cùng người dẫn đường địa phương, xin phép già làng hoặc người trông coi, không tự ý chạm vào chiêng, ché và các vật thiêng.

Câu hỏi thường gặp

Nhà rông dùng để làm gì?

Nhà rông là nhà chung của cả làng: nơi họp làng, đón khách, làm lễ, cất chiêng ché quý và là chỗ ngủ của trai làng chưa vợ ở nhiều nơi. Đó không phải nhà ở của một gia đình.

Nhà rông và nhà dài khác nhau thế nào?

Nhà rông là nhà chung của làng, gắn với các dân tộc bắc Tây Nguyên như Ba Na, Xơ Đăng, Gia Rai. Nhà dài là nhà ở của một đại gia đình nhiều thế hệ, nổi tiếng ở người Ê Đê, M'nông phía nam Tây Nguyên.

Vì sao mái nhà rông cao và dốc?

Mái dốc đứng giúp nước mưa lớn mùa mưa chảy xuống nhanh, không thấm qua lớp tranh. Mái cao tạo khoảng không cho khói bếp bốc lên và làm ngôi nhà nổi bật giữa làng.

Nhà rông được dựng bằng gì?

Nhà rông dựng bằng gỗ, tre, lồ ô, mây và cỏ tranh lấy từ rừng. Các thanh được buộc bằng dây mây và ghép ngàm, chốt gỗ, gần như không dùng đinh.

Xem nhà rông ở đâu?

Có thể xem nhà rông ở các làng Ba Na, Xơ Đăng quanh Kon Tum, như nhà rông Kon Klor, hoặc ở khu ngoài trời của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam tại Hà Nội. Nên đi cùng người dẫn đường và xin phép trước khi vào.