Nhà sàn người Thái, người Tày: vì sao nhà miền núi nhấc khỏi mặt đất

Người Thái, người Tày dựng nhà sàn — nhà có sàn ở nâng cao khỏi mặt đất trên những hàng cột — vì vùng họ sống nhiều đồi dốc, mưa ẩm, có thú rừng và lũ. Sàn cao giúp nhà khô, thoáng, dựng được trên đất nghiêng mà không phải san phẳng, và có cả một tầng dưới gầm để cất đồ. Bếp lửa nằm ngay giữa sàn, là trái tim của cả ngôi nhà.

Nhà sàn là gì, ai ở nhà sàn

Ở Việt Nam, nhiều dân tộc ở nhà sàn: Thái, Tày, Nùng, Mường, Dao (một số nhóm), và nhiều dân tộc ở Tây Nguyên, Trường Sơn. Bài này nói về hai dân tộc đông người có truyền thống nhà sàn rõ nét ở miền núi phía Bắc:

• Người Thái sống nhiều ở Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, vùng Mai Châu và miền tây Thanh Hoá, Nghệ An. Người Thái chia thành nhóm Thái Đen, Thái Trắng với kiểu nhà hơi khác nhau.
• Người Tày là dân tộc thiểu số đông người nhất nước ta, sống nhiều ở Cao Bằng, Lạng Sơn, quanh hồ Ba Bể, Tuyên Quang và các vùng lân cận.

Nhà sàn có ở khắp vùng nhiệt đới ẩm của châu Á, từ Lào, Thái Lan tới Indonesia. Ở Việt Nam, hình ảnh ngôi nhà sàn đã xuất hiện trên hoa văn trống đồng Đông Sơn hơn hai nghìn năm trước — nhà có mái cong, sàn cao, người đứng bên trong.

Vì sao phải nhấc nhà khỏi mặt đất

Điều kiện tự nhiên	Nhà sàn giải quyết thế nào
Đất dốc, ít chỗ bằng	Chỉ cần chôn hoặc kê cột dài ngắn khác nhau là sàn vẫn phẳng, không phải đào san cả sườn đồi.
Mưa nhiều, đất ẩm	Sàn cách đất, gió lùa dưới gầm làm khô; nước rửa ráy chảy qua khe sàn xuống đất.
Lũ suối dâng nhanh	Nước lũ nhỏ chảy qua gầm mà không vào nhà.
Thú rừng, rắn, côn trùng	Người ngủ trên cao, cầu thang có thể kéo lên hoặc đóng cửa ban đêm.
Nóng ẩm mùa hè	Không khí đi được cả dưới sàn và qua vách thưa, nhà thoáng hơn nhà đặt sát đất.

Gầm sàn ngày xưa dùng để củi, nông cụ, khung cửi và có nơi nhốt trâu, lợn, gà. Ngày nay nhiều bản đã chuyển chuồng gia súc ra xa nhà để giữ vệ sinh, bớt ruồi muỗi, gầm sàn thành chỗ để xe máy, chỗ dệt vải, chỗ ngồi mát buổi trưa.

Bộ khung: cột, sàn, vách, mái

Cột

Nhà sàn dựng trên nhiều hàng cột gỗ. Cột có thể chôn xuống đất hoặc kê lên đá tảng. Kê đá thì chân cột không ngâm trong đất ẩm, ít mục và mối khó leo lên. Nhà khá giả dùng gỗ tốt từ rừng như nghiến, đinh, lát; nhà nghèo dùng tre, vầu, bương.

Sàn

Mặt sàn lát ván gỗ hoặc tre đập dập: cây tre bổ dọc, đập dẹt thành tấm rộng, trải lên các thanh dầm. Sàn tre hơi nhún dưới chân, mát và có khe hở nhỏ thoát nước.

Vách

Vách nhà làm bằng ván gỗ, phên tre đan hoặc nứa. Vách không chịu lực, chủ yếu che mưa gió, nên có thể làm mỏng và để thoáng.

Mái

Mái lợp cỏ tranh, lá cọ, sau này nhiều nhà chuyển sang ngói, tấm lợp. Mái dốc, chìa xa ra ngoài vách để nước mưa không hắt vào sàn.

Nhà Thái và nhà Tày khác nhau ở đâu

Hai kiểu nhà cùng là nhà sàn nhưng có vài nét dễ nhận ra khi đi thực tế. Lưu ý đây là xu hướng chung, mỗi bản, mỗi nhà vẫn có khác biệt riêng.

• Nhà Thái Đen (vùng Sơn La, Điện Biên) có mái khum, hai đầu hồi uốn tròn xuống, nhìn từ xa giống mai con rùa. Trên hai đầu nóc thường có khau cút — hai thanh gỗ bắt chéo, uốn cong như sừng, là dấu hiệu rất riêng của nhà Thái Đen.
• Nhà Thái Trắng (như ở Mai Châu) mái thẳng hơn, đầu hồi gọn hơn.
• Nhà Tày thường có mái hai hoặc bốn mặt, nhiều nơi lợp ngói hoặc lá cọ, gian trong chia theo hàng cột, có bàn thờ tổ tiên đặt ở gian giữa phía trong.

Bên trong, nhà nào cũng có những khu vực quy định ai ngồi ở đâu, khách ngủ chỗ nào, chỗ nào chỉ người nhà được vào. Khi được mời lên nhà sàn, cách lịch sự là hỏi chủ nhà nên ngồi đâu, thay vì tự chọn chỗ.

Bếp lửa giữa nhà và cái gác bếp

Ngay trên sàn gỗ hay tre, người ta làm một khung vuông đổ đất nện dày, rồi đặt ba hòn đá hoặc kiềng sắt lên làm bếp. Lớp đất cách nhiệt giữ cho sàn không bắt lửa. Bếp nằm trong nhà vì vùng núi đêm lạnh: lửa vừa nấu ăn, vừa sưởi, vừa là chỗ cả nhà quây quần.

Trên bếp treo một tầng giá gọi là gác bếp. Khói và hơi nóng bốc lên làm khô những gì đặt trên đó: thịt, cá, ngô giống, hạt giống, măng khô. Khói cũng ám vào gỗ và tranh mái, làm côn trùng ít đục phá. Món "thịt trâu gác bếp" nổi tiếng của vùng núi tên gọi cũng từ cái gác này.

Phần bếp lửa là công việc của người lớn trong nhà. Khi lên nhà sàn, trẻ em không nên ngồi sát bếp hay đưa tay khều lửa: sàn gỗ, vách tre, mái tranh đều là vật dễ cháy.

Cầu thang và những điều kiêng

Lên nhà sàn phải qua cầu thang gỗ. Nhiều nhà Thái có hai cầu thang ở hai đầu nhà, mỗi lối có quy định ai được đi, tuỳ phong tục từng nơi. Ở nhiều vùng, người ta làm cầu thang có số bậc lẻ, theo quan niệm số lẻ hợp với nhà ở. Trước khi lên, khách thường cởi giày dép để ở chân cầu thang.

Mỗi dân tộc, mỗi bản có điều kiêng riêng: kiêng ngồi chỗ nào, kiêng chạm vào cột nào, kiêng huýt sáo trong nhà. Cách an toàn nhất là để ý xem người trong nhà làm thế nào và làm theo, hoặc hỏi nhỏ người dẫn đường.

Thử làm: mô hình nhà sàn và bài kiểm tra "lũ"

Bạn cần: que kem gỗ hoặc que tre xiên đã bỏ đầu nhọn, đất nặn hoặc băng dính, một tấm bìa nhỏ làm sàn, một khay nhựa, một quyển sách dày.

1. Cắm bốn đến sáu que đứng vào các cục đất nặn làm chân cột. Dán tấm bìa lên đầu que làm sàn. Gấp một tờ giấy làm mái.
2. Làm thêm một "nhà đặt sát đất": chỉ là một hộp giấy đặt thẳng xuống khay.
3. Thử đất dốc: kê một đầu khay lên quyển sách cho nghiêng. Với nhà sàn, cắt que phía thấp dài hơn, que phía cao ngắn hơn cho đến khi sàn nằm ngang (dùng một viên bi đặt lên sàn: bi đứng yên là sàn phẳng). Với hộp giấy, thử xem có cách nào giữ nó phẳng mà không "đào" khay không.
4. Thử lũ: đặt khay phẳng lại, đổ nước từ từ cho cao chừng một đốt ngón tay. Quan sát nhà nào khô, nhà nào ướt.
5. Ghi lại: nhà sàn cần chân cao bao nhiêu thì sàn không ướt? Nếu nước chảy mạnh, chân cột yếu thì chuyện gì xảy ra?

Bài thử cuối cho thấy một điều người miền núi hiểu rất rõ: nhà sàn chịu được nước dâng chậm, nhưng lũ quét chảy xiết mang theo đá, cây thì ngôi nhà nào cũng nguy hiểm. Vì thế người xưa chọn đất dựng bản tránh xa lòng suối.

Xem nhà sàn ở đâu

Bản Lác ở Mai Châu, các bản Thái quanh Mộc Châu và Sơn La, bản Tày Pác Ngòi bên hồ Ba Bể là những nơi có nhiều nhà sàn còn ở, có nhà nhận khách nghỉ lại. Ở Hà Nội, khu ngoài trời của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam có nhà sàn Thái và Tày dựng bằng vật liệu thật, trẻ em được lên xem.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao người miền núi ở nhà sàn?

Nhà sàn dựng được trên đất dốc mà không cần san phẳng, giữ nhà khô ráo trong vùng mưa ẩm, tránh nước lũ nhỏ, thú rừng và côn trùng. Gầm sàn còn là chỗ cất củi, nông cụ và làm việc.

Nhà sàn mai rùa là của dân tộc nào?

Mái khum hình mai rùa với hai đầu hồi uốn tròn là nét đặc trưng của nhà người Thái Đen ở vùng Sơn La, Điện Biên. Trên nóc thường có khau cút, hai thanh gỗ bắt chéo như sừng.

Gác bếp là gì?

Gác bếp là tầng giá treo phía trên bếp lửa trong nhà sàn. Khói và hơi nóng làm khô, bảo quản thịt, cá, ngô, hạt giống đặt trên đó, đồng thời hun khói cho mái và gỗ ít bị côn trùng phá.

Làm bếp lửa trên sàn gỗ có cháy nhà không?

Người ta đặt bếp trên một khung đổ đất nện dày, lớp đất cách nhiệt giữ cho sàn không bắt lửa. Dù vậy nhà sàn vẫn dễ cháy, nên bếp luôn do người lớn trông coi và trẻ em không nghịch lửa.

Nhà sàn Thái và nhà sàn Tày khác nhau thế nào?

Nhà Thái Đen có mái khum mai rùa và khau cút trên nóc; nhà Thái Trắng mái thẳng hơn. Nhà Tày thường có mái hai hoặc bốn mặt, lợp ngói hay lá cọ, bố cục bên trong theo phong tục riêng của người Tày.