Nhà trình tường người Hà Nhì ở Y Tý: vì sao tường đất nện giữ ấm

Nhà trình tường của người Hà Nhì là ngôi nhà có tường làm bằng đất nện: đất được đổ vào khuôn ván rồi dùng chày gỗ nện thật chặt, từng lớp một, cho tới khi thành bức tường dày, cứng như đá. Ở vùng núi cao như Y Tý (Lào Cai), nơi mùa đông có băng giá, tường đất dày giữ nhà ấm về đêm và mát vào trưa hè. Vật liệu gần như lấy ngay tại chỗ: đất, gỗ, cỏ tranh.

Người Hà Nhì sống ở đâu, nhà họ trông thế nào

Người Hà Nhì là một dân tộc ít người, sống chủ yếu ở vùng biên giới phía tây bắc: khu Y Tý thuộc Lào Cai, vùng Mường Tè thuộc Lai Châu và một phần Điện Biên. Nhiều bản Hà Nhì nằm cao trên sườn núi, có nơi khoảng 2.000 mét so với mực nước biển, quanh năm mây mù, mùa đông lạnh buốt.

Nhìn từ xa, một bản Hà Nhì ở Y Tý là những khối nhà vuông vức màu vàng nâu của đất, mái cỏ tranh dày phủ xuống thấp như chiếc mũ nấm. Nhiều người gọi vui đây là "nhà nấm". Tường rất ít cửa sổ, cửa sổ nhỏ; bên trong tối và ấm.

Không chỉ người Hà Nhì làm nhà trình tường. Người Hmông, Lô Lô, Tày ở một số vùng như Lô Lô Chải, Bắc Sơn cũng có nhà tường đất nện, mỗi nơi có nét riêng. Bài này lấy nhà Hà Nhì làm ví dụ vì kỹ thuật và hình dáng rất rõ.

"Trình tường" nghĩa là gì

"Trình" ở đây nghĩa là nện, dồn cho chặt. Trình tường là cách làm tường bằng cách nện đất ẩm trong một cái khuôn. Đây không phải gạch, không phải đất trát lên phên. Cả bức tường là một khối đất liền, được nén chặt tới mức các hạt đất ép sát vào nhau, ít chỗ rỗng.

Kỹ thuật này có ở nhiều nơi trên thế giới. Ở tỉnh Phúc Kiến (Trung Quốc) có những thổ lâu — toà nhà tròn hoặc vuông bằng đất nện cao nhiều tầng, cả họ cùng ở, được UNESCO công nhận là di sản thế giới năm 2008. Một số đoạn của Vạn Lý Trường Thành thời xưa cũng là đất nện. Ngày nay các kiến trúc sư ở nhiều nước vẫn xây nhà đất nện hiện đại, vì đó là vật liệu rẻ và ít gây ô nhiễm khi làm ra.

Các bước dựng một bức tường đất nện

Việc dựng nhà thường làm vào mùa khô, cả họ hàng, hàng xóm đến góp sức. Trình tự chung như sau:

1. Chọn đất. Đất phải có đủ sét để dính, đủ cát và sỏi nhỏ để không nứt. Người thợ bóp thử một nắm đất ẩm: nắm lại thành khối, thả xuống thì vỡ thành mấy cục là vừa. Nhão quá hay khô quá đều không nện được.
2. Làm sạch đất. Nhặt bỏ rễ cây, cỏ, đá to. Rễ cây mục đi sẽ để lại lỗ rỗng trong tường.
3. Làm móng. Đào rãnh, xếp đá làm móng nhô cao hơn mặt đất một đoạn, để nước mưa bắn lên không làm mủn chân tường.
4. Đặt khuôn. Hai tấm ván dài đặt song song, cách nhau đúng bằng độ dày tường, có thanh giằng giữ cho khỏi bung.
5. Đổ và nện từng lớp. Đổ vào khuôn một lớp đất mỏng, chừng một gang tay, rồi nhiều người cầm chày gỗ nện đều cho đến khi đất chặt, tiếng nện nghe "chắc" lại. Đổ lớp tiếp theo và nện tiếp.
6. Dời khuôn. Đầy khuôn thì tháo ván, dời sang đoạn bên cạnh hoặc nâng lên cao. Từng khúc tường cứ thế nối nhau, chồng lên nhau quanh ngôi nhà.
7. Dựng khung mái. Khi tường đủ cao, đặt kèo gỗ lên, lợp cỏ tranh thật dày hoặc ngói, tôn ở những nhà làm sau này.

Tường nhà trình tường thường dày cỡ bốn, năm chục phân, tuỳ nhà. Bức tường dày như vậy nặng hàng chục tấn, nên móng đá và việc nện kỹ từng lớp quyết định ngôi nhà đứng được bao lâu.

Vì sao tường đất giữ ấm và giữ mát

Điểm hay nhất của tường đất dày nằm ở chỗ nó nóng lên rất chậm và nguội đi cũng rất chậm. Các nhà vật lý gọi đó là vật có "quán tính nhiệt" lớn.

Thời điểm	Bên ngoài	Tường đất làm gì	Trong nhà
Trưa nắng	Nóng	Hút dần hơi nóng vào thân tường, nhưng chưa kịp truyền vào trong	Mát hơn bên ngoài
Chiều tối	Mát dần	Hơi nóng tích trong tường bắt đầu toả ra	Ấm dần lên
Đêm lạnh, có sương muối	Rất lạnh	Tiếp tục nhả nhiệt, cùng bếp lửa giữ ấm	Ấm hơn bên ngoài nhiều

Thêm vào đó, tường đất dày chắn gió lạnh rất tốt; cửa sổ ít và nhỏ nên hơi ấm không thoát ra; mái tranh dày như một lớp chăn trên đầu. Đất còn có khả năng hút bớt hơi ẩm khi trời nồm và nhả ra khi trời hanh, giúp không khí trong nhà dễ chịu hơn.

Đổi lại, nhà trình tường có nhược điểm: bên trong tối, cần mái và móng tốt để tường không bị nước mưa xói, và khi động đất mạnh thì tường đất không dẻo dai bằng khung gỗ. Ở vùng núi phía Bắc, người ta thường kết hợp: tường đất bao quanh, nhưng bên trong vẫn có khung gỗ đỡ sàn gác và mái.

Bên trong nhà Hà Nhì

Nhà Hà Nhì ở Y Tý thường có tầng gác bằng gỗ phía trên, dùng để cất thóc, ngô và đồ đạc. Hơi ấm từ bếp bốc lên giữ cho lương thực khô ráo. Gian chính có bếp lửa và bàn thờ tổ tiên; các gian nhỏ hơn để ngủ. Nhiều ngôi nhà có thêm một phần mái hiên bằng gỗ để làm việc khi trời mưa. Mỗi gia đình, mỗi bản lại có sắp xếp riêng theo phong tục, người ngoài nên hỏi trước khi bước vào khu vực nào.

Thử làm: nện "bức tường" đất trong cốc giấy

Thí nghiệm này cần đất vườn, vài cốc giấy, một khúc gỗ tròn hoặc đáy chai nhựa làm chày, và một chậu nước sạch để rửa tay. Làm ở sân hoặc ban công, có người lớn ở cùng.

1. Lấy đất vườn, nhặt bỏ rễ cây, đá. Sàng qua rổ nếu có.
2. Thêm nước từng ít một, trộn đều cho tới khi bóp thành nắm được, thả xuống thì vỡ thành vài cục.
3. Cốc A — đất đổ rời: đổ đất vào đầy cốc, chỉ gạt phẳng mặt.
4. Cốc B — đất nện: đổ khoảng hai đốt ngón tay đất, dùng chày nện đều khoảng 20 lần. Đổ lớp tiếp theo, nện tiếp, cho tới khi đầy cốc.
5. Để hai cốc nơi khô ráo, có nắng, khoảng một tuần. Sau đó xé bỏ cốc giấy.
6. So sánh: khối nào nặng hơn dù cùng kích thước? Khối nào cứng hơn khi cạo nhẹ bằng đồng xu? Đặt cả hai lên bãi cỏ, thả cùng một quyển sách từ độ cao bằng nhau lên trên, khối nào giữ được hình dạng?

Bạn có thể thử thêm cốc C trộn ít rơm khô cắt ngắn, hoặc dùng đất quá nhão, để xem vì sao người thợ cẩn thận chọn đất đúng độ ẩm.

Đi thăm bản nhà trình tường

Các bản Hà Nhì ở Y Tý, bản Lô Lô Chải ở cực Bắc là những nơi khách hay ghé xem nhà trình tường. Đường lên núi cao quanh co, mùa đông có thể có băng giá, nên luôn đi cùng người lớn, theo tuyến có người dẫn đường địa phương, mặc đủ ấm và hỏi trước khi chụp ảnh nhà dân.

Câu hỏi thường gặp

Nhà trình tường là gì?

Nhà trình tường là nhà có tường làm bằng đất ẩm đổ vào khuôn ván rồi nện chặt từng lớp. Tường thành một khối đất liền, dày và cứng, phổ biến ở người Hà Nhì, Hmông, Lô Lô vùng núi phía Bắc.

Vì sao nhà trình tường ấm vào mùa đông?

Tường đất dày nóng lên và nguội đi rất chậm, ban ngày tích nhiệt và ban đêm toả ra. Tường còn chắn gió, cửa sổ nhỏ, mái tranh dày nên giữ hơi ấm từ bếp lửa trong nhà.

Người Hà Nhì sống ở đâu?

Người Hà Nhì sống chủ yếu ở vùng núi biên giới tây bắc, như khu Y Tý thuộc Lào Cai, vùng Mường Tè thuộc Lai Châu và một phần Điện Biên. Nhiều bản nằm ở độ cao lớn, mùa đông rất lạnh.

Đất nện có bền không?

Nếu chọn đất đúng, nện kỹ, có móng đá và mái che tốt, tường đất nện đứng được rất lâu, có công trình trên thế giới hàng trăm năm. Điểm yếu của nó là sợ nước xói chân tường và kém dẻo dai khi động đất mạnh.

Nhà trình tường khác nhà xây gạch thế nào?

Nhà gạch ghép từ nhiều viên gạch đã nung, gắn với nhau bằng vữa. Nhà trình tường là cả khối đất nện liền, không qua nung, làm ngay tại chỗ bằng đất địa phương.