Nhà ống phố cổ Hà Nội và Hội An: một ngôi nhà dài chia làm mấy lớp

Nhà ống ở phố cổ Hà Nội và Hội An là ngôi nhà có mặt tiền hẹp nhưng chạy rất sâu vào trong, có khi tới vài chục mét. Bên trong nó không phải một khối liền mà chia thành nhiều lớp nối tiếp: cửa hàng ở mặt phố, rồi một khoảng sân trời, rồi nhà ở, rồi bếp và sân sau. Chính các khoảng sân trời xen giữa giúp ngôi nhà dài và hẹp ấy vẫn có ánh sáng, có gió.

Vì sao nhà phố cổ lại hẹp và dài

Phố cổ hình thành từ những con đường buôn bán. Ai mở cửa hàng cũng muốn có một khúc mặt tiền nhìn ra phố, vì đó là nơi khách đi qua. Đất mặt đường thì có hạn, nên mỗi nhà chỉ được một khoảng hẹp, rồi kéo dài ra phía sau để có đủ chỗ ở, chỗ chứa hàng.

Có một câu chuyện hay được kể rằng ngày xưa thuế nhà tính theo bề ngang mặt tiền, nên người ta làm nhà hẹp để đóng ít thuế. Chuyện này được nhắc nhiều nhưng các nhà nghiên cứu chưa thống nhất nó đúng tới đâu. Lý do chắc chắn hơn vẫn là chuyện buôn bán: mặt phố quý, ai cũng cần một phần.

Kiểu nhà phố hẹp và dài này không chỉ có ở Việt Nam. Nhiều đô thị buôn bán ở Đông Nam Á như Penang, Malacca (Malaysia) hay Singapore cũng có dãy "nhà phố buôn bán" mặt tiền hẹp, phía dưới bán hàng, phía trên và phía sau để ở.

Đi xuyên một ngôi nhà ống phố cổ Hà Nội

Khu phố cổ Hà Nội, quen gọi là "36 phố phường", có nhiều phố mang tên món hàng từng bán ở đó: Hàng Bạc, Hàng Đào, Hàng Buồm, Hàng Mã. Một ngôi nhà ống truyền thống ở đây thường có các lớp sau, đi từ ngoài vào trong:

1. Gian hàng. Sát mặt phố, cửa là những tấm ván gỗ lắp vào rãnh, sáng tháo ra để bày hàng, tối lắp vào khoá lại.
2. Sân trong thứ nhất. Khoảng sân nhỏ không mái, đặt bể nước, chậu cây. Ánh sáng và mưa rơi thẳng xuống đây.
3. Nhà chính. Gian thờ tổ tiên và chỗ ở của gia đình, phía trên có thể có gác lửng hoặc tầng hai.
4. Sân trong thứ hai. Nhà dài thì có thêm một sân nữa.
5. Khu phía sau. Bếp, chỗ giặt giũ, nhà vệ sinh, kho — những việc cần nước, có khói, mùi thì đặt xa mặt phố.

Ngôi nhà số 87 phố Mã Mây là một nhà ống cổ đã được tu bổ và mở cho khách vào xem. Đi từ cửa vào tới cuối nhà, bạn sẽ thấy rõ cách các lớp nhà và sân trời nối tiếp nhau.

Nhiều nhà phố cổ Hà Nội ngày nay đã bị cơi nới, chia nhỏ cho nhiều gia đình ở, sân trong bị lợp kín để có thêm chỗ. Khi sân trời mất đi, nhà trở nên tối và bí — chính điều đó cho thấy khoảng sân nhỏ quan trọng thế nào.

Nhà phố Hội An: hai mặt phố và chuyện sống chung với lụt

Khu phố cổ Hội An được UNESCO công nhận là di sản văn hoá thế giới năm 1999. Thế kỷ 17–18, Hội An là thương cảng nơi thương nhân Việt, Hoa, Nhật và nhiều nước khác buôn bán. Nhà phố ở đây cũng hẹp và sâu, nhưng có vài nét riêng:

• Nhà xuyên hai phố. Một số nhà chạy từ con phố phía trong ra tận phố ven sông. Mặt trước bán hàng cho khách đi bộ, mặt sau gần bến để nhận hàng từ thuyền.
• Khung gỗ, mái ngói âm dương. Bên trong là khung gỗ chạm trổ, mái lợp ngói âm dương — lớp ngói ngửa làm rãnh, lớp ngói úp che khe.
• Mắt cửa. Trên khung cửa chính của nhiều nhà gắn đôi "mắt" bằng gỗ, theo quan niệm dân gian là để "canh nhà".
• Ô sàn trên gác. Hội An gần như năm nào cũng có lụt từ sông Thu Bồn. Nhiều nhà có một ô trống trên sàn gác, khi nước lên thì kéo hàng hoá, đồ đạc qua ô đó lên tầng trên. Ngôi nhà cổ Phùng Hưng là ví dụ hay được nhắc tới.

Người Hội An quen thuộc với chuyện nước vào nhà rồi lại rút đi: tầng dưới dùng vật liệu chịu nước, đồ quý để trên gác, nước rút thì dọn rửa và mở cửa cho nhà khô. Vết nước lụt các năm có khi được đánh dấu trên cột, trên tường.

Sân trời: "lá phổi" của nhà ống

Nhà ống hai bên đều giáp nhà hàng xóm, tường liền tường. Không mở được cửa sổ bên hông, nên ánh sáng và gió chỉ có thể vào từ mặt trước, mặt sau và từ trên trời xuống. Sân trời (còn gọi là giếng trời, sân trong) làm ba việc cùng lúc:

Việc	Cách hoạt động
Lấy sáng	Ánh sáng trời rơi xuống sân rồi hắt vào các gian hai bên, nhà sâu mấy cũng không tối hẳn.
Thông gió	Không khí nóng trong nhà nhẹ, bốc lên và thoát ra qua khoảng trống phía trên sân; không khí mát hơn từ cửa trước, cửa sau được kéo vào thay chỗ.
Hứng nước, trồng cây	Nước mưa đổ xuống sân, có nơi được hứng vào bể; cây cảnh, chậu nước giúp không khí dịu hơn.

Nhiều nhà ống hiện đại ở thành phố đã quay lại làm giếng trời, chính vì những lợi ích này.

Thử làm: hộp giày và giếng trời

Thí nghiệm này cho thấy một lỗ trên mái thay đổi ánh sáng trong nhà ống nhiều thế nào. Bạn cần một hộp giày có nắp, kéo, băng dính, đèn pin, và một tờ giấy trắng.

1. Dựng hộp giày nằm ngang, một đầu ngắn khoét một ô vuông nhỏ làm "cửa chính". Đầu kia khoét một lỗ tròn nhỏ bằng đầu ngón tay để nhìn vào. Nhờ người lớn cắt nếu bìa dày.
2. Dán tờ giấy trắng dưới đáy hộp làm "sàn nhà".
3. Đóng nắp. Chiếu đèn pin vào "cửa chính" từ phía trước. Nhìn qua lỗ: phần sàn ở cuối hộp sáng hay tối?
4. Bây giờ khoét một ô vuông trên nắp hộp, ở khoảng giữa chiều dài — đó là giếng trời. Chiếu đèn pin từ trên xuống qua ô đó (như mặt trời buổi trưa). Nhìn lại qua lỗ.
5. Thử dời giếng trời ra gần cuối hộp, hoặc làm hai giếng trời nhỏ. Cách nào cho sàn sáng đều nhất?

Muốn thấy luồng gió, treo một dải giấy ăn mỏng ở cửa chính, đặt hộp gần cửa sổ có gió nhẹ và quan sát dải giấy khi giếng trời đóng (dán giấy kín) và khi mở.

Đo thử nhà mình

Nếu nhà bạn là nhà ống, đo bề ngang mặt tiền và chiều sâu nhà rồi chia cho nhau. Nhà bạn sâu gấp mấy lần bề ngang? Có chỗ nào ở giữa nhà ban ngày vẫn phải bật đèn không? Ghi lại để bàn với bố mẹ.

Đi phố cổ nên để ý gì

Khi đi bộ ở phố cổ, hãy ngước nhìn lên phía trên tầng một: bạn sẽ thấy những mái ngói cũ, ban công, cửa sổ chớp còn sót lại phía sau biển quảng cáo. Ở Hội An, đi từ phố trong ra phố ven sông để thấy nhà xuyên hai mặt phố. Một số nhà cổ bán vé tham quan; đó vẫn là nhà có người ở, nên đi nhẹ và không chạm vào đồ thờ.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao nhà phố cổ hẹp và dài?

Mặt phố là nơi buôn bán, ai cũng muốn có một khúc mặt tiền nên mỗi nhà chỉ được một khoảng hẹp và kéo dài ra phía sau. Chuyện thuế tính theo bề ngang mặt tiền hay được kể nhưng các nhà nghiên cứu chưa thống nhất.

Giếng trời trong nhà ống để làm gì?

Giếng trời là khoảng sân không mái giữa nhà, giúp lấy ánh sáng vào giữa ngôi nhà dài, cho không khí nóng thoát lên và kéo gió mát vào. Thiếu nó, nhà ống sâu sẽ tối và bí.

Nhà phố Hội An khác nhà phố cổ Hà Nội thế nào?

Cả hai đều hẹp và sâu, có sân trong. Nhiều nhà Hội An xuyên từ phố trong ra phố ven sông để nhận hàng từ thuyền, có mắt cửa trên cửa chính và ô sàn trên gác để kéo đồ lên khi lụt.

Có thể vào xem nhà ống cổ ở Hà Nội không?

Ngôi nhà số 87 phố Mã Mây đã được tu bổ và mở cho khách tham quan. Bên trong có thể thấy gian hàng, sân trời, nhà chính và khu phía sau nối tiếp nhau.

Ô sàn trong nhà cổ Hội An là gì?

Đó là một ô trống trên sàn tầng gác. Khi lụt từ sông Thu Bồn dâng vào nhà, người ta kéo hàng hoá và đồ đạc qua ô này lên tầng trên cho khỏi ngập.