Vỏ rau thành đất đen bằng cách nào: vi sinh vật trong thùng ủ phân

Vỏ rau, bã chè, lá khô bỏ vào thùng ủ sẽ biến thành một thứ đất đen, tơi, thơm mùi đất rừng sau khoảng hai đến ba tháng. Người làm việc đó không phải con người mà là hàng tỉ vi khuẩn, nấm, cùng giun và bọ nhỏ ăn dần rác hữu cơ. Việc của chúng ta chỉ là cho chúng đủ bốn thứ: thức ăn "xanh", thức ăn "nâu", nước và không khí.

Ủ phân là gì

Ủ phân hữu cơ (người ta còn gọi là làm compost) là gom các chất từng là sinh vật sống — vỏ rau, cuống quả, lá cây, rơm — vào một chỗ và để sinh vật nhỏ phân huỷ chúng thành mùn. Mùn là phần đất màu sẫm, xốp, giữ được nước và chất dinh dưỡng cho cây.

Trong rừng, việc này xảy ra hằng ngày mà không ai phải làm: lá rụng xuống, mục dần, thành lớp đất mùn đen dưới tán cây. Thùng ủ phân ở nhà là một "góc rừng thu nhỏ", được sắp xếp để chuyện mục đó xảy ra nhanh hơn và không bốc mùi.

Rác hữu cơ chiếm khoảng một nửa hoặc hơn lượng rác sinh hoạt của các gia đình Việt Nam, theo nhiều khảo sát về chất thải rắn. Nếu số rác này bị chôn lẫn với túi nilon ở bãi rác, nó phân huỷ trong điều kiện thiếu không khí và sinh ra khí mê-tan cùng nước rỉ rác hôi. Ủ đúng cách thì nó thành đất trồng. Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 cũng yêu cầu các hộ gia đình phân loại rác sinh hoạt, trong đó rác thực phẩm là một nhóm riêng.

Ai làm việc trong thùng ủ

Nếu có kính hiển vi đủ mạnh nhìn vào một nắm phân ủ, bạn sẽ thấy cả một thành phố đông đúc.

• Vi khuẩn: đông nhất và làm việc nhiều nhất. Chúng tiết ra chất phân giải đường, tinh bột, đạm. Khi ăn, chúng toả nhiệt — đó là vì sao giữa đống ủ lớn có thể nóng hổi dù bên ngoài trời mát.
• Nấm: những sợi trắng như mạng nhện bạn hay thấy trong đống lá mục. Nấm giỏi phá những thứ cứng như cành nhỏ, giấy bìa, vỏ trấu.
• Xạ khuẩn: một nhóm vi khuẩn mọc thành sợi. Chính chúng tạo ra mùi "đất sau mưa" dễ chịu khi phân ủ đã chín.
• Sinh vật lớn hơn: giun đất, rệp gỗ, mọt, cuốn chiếu, ấu trùng ruồi lính đen. Chúng xé nhỏ rác, trộn đều, mở đường cho vi sinh vật vào sâu hơn.

Bốn thứ mà vi sinh vật cần

Thức ăn "xanh" và thức ăn "nâu"

Người làm vườn chia rác hữu cơ làm hai nhóm. Nhóm xanh là những thứ tươi, ẩm, giàu đạm: vỏ rau, cuống quả, bã chè, bã cà phê, cỏ mới cắt. Nhóm nâu là những thứ khô, giàu các-bon: lá khô, rơm, mùn cưa, giấy bìa không in màu xé nhỏ, vỏ trấu.

Vi sinh vật cần cả hai, giống như bữa cơm cần cả cơm lẫn thức ăn. Chỉ toàn xanh thì đống ủ ướt nhoẹt, thiếu khí và bốc mùi trứng thối. Chỉ toàn nâu thì đống ủ khô, nguội, nằm im hàng năm trời không mục. Quy tắc dễ nhớ cho người mới: mỗi lần đổ một lớp xanh, phủ lên một lớp nâu dày gấp đôi.

Nước

Đống ủ cần ẩm như miếng bọt biển đã vắt: nắm một nắm bóp mạnh, thấy rỉ một hai giọt là vừa. Khô quá thì tưới thêm; ướt quá thì trộn thêm lá khô, giấy bìa.

Không khí

Vi sinh vật làm phân ủ thơm là loại cần ô-xy. Khi đống ủ bị nén chặt, thiếu khí, một nhóm vi sinh vật khác chiếm chỗ và sinh ra mùi hôi. Vì vậy cần đảo đống ủ một hai tuần một lần, hoặc đục lỗ quanh thùng.

Thứ được bỏ vào, thứ không được bỏ vào

Bỏ vào được	Không nên bỏ vào	Vì sao không
Vỏ rau, vỏ quả, cuống lá	Thịt, cá, xương	Bốc mùi, thu hút chuột, ruồi, chó mèo
Bã chè, bã cà phê	Dầu mỡ, đồ chiên	Bọc lấy rác, làm vi sinh vật ngạt
Vỏ trứng đã bóp vụn	Sữa, phô mai	Lên men chua, thối
Lá khô, rơm, cỏ khô	Phân chó mèo	Có thể mang mầm bệnh cho người
Giấy bìa trơn, giấy ăn chưa dính dầu	Giấy bóng, giấy in màu, túi nilon	Không phân huỷ hoặc có chất hoá học
Cơm thừa (ít một)	Cây bị bệnh nặng	Mầm bệnh có thể sống sót trong thùng ủ nhỏ

Ủ nóng và ủ nguội

Đống ủ lớn (cỡ một mét khối trở lên), trộn đủ xanh nâu, giữ ẩm và đảo đều có thể nóng lên tới 50–65 độ C ở giữa. Ở nhiệt độ này, phần lớn hạt cỏ dại và mầm bệnh bị diệt, và phân ủ chín chỉ sau 6–8 tuần. Người ta gọi là ủ nóng. Đây là cách các trang trại và các điểm ủ phân của khu phố dùng.

Thùng ủ nhỏ ở ban công thường không đủ to để nóng lên nhiều. Rác vẫn mục, chỉ chậm hơn — khoảng 2–4 tháng. Đó là ủ nguội. Thùng nhỏ cũng có cách tăng tốc: cắt rác nhỏ ra (mẩu càng nhỏ, vi sinh vật càng nhiều chỗ bám), và trộn thêm một nắm đất vườn hoặc phân ủ cũ để "mồi" vi sinh vật.

Một cách khác nữa là nuôi trùn quế trong thùng: những con trùn đỏ nhỏ ăn rác bếp rất nhanh và thải ra phân trùn — loại phân hữu cơ người trồng rau rất ưa. Nhiều trang trại ở Việt Nam nuôi trùn quế trên quy mô lớn để vừa xử lý phân chuồng vừa bán phân trùn.

Phân ủ đã chín trông thế nào

• Màu nâu sẫm đến đen, không còn nhận ra vỏ rau, lá cây (trừ vài mẩu cành nhỏ).
• Tơi, vụn, cầm lên không dính bết.
• Mùi giống đất rừng sau mưa, không chua, không hôi.
• Không còn ấm khi thò tay vào giữa.

Phân chín đem trộn với đất trồng rau, khoảng một phần phân với ba phần đất, hoặc rải một lớp mỏng quanh gốc cây. Phân chưa chín mà bón ngay có thể "cướp" đạm của cây trong lúc tiếp tục phân huỷ, làm cây vàng lá.

Thử làm: thùng ủ phân trong chai nhựa trong suốt

Dùng chai trong suốt để nhìn tận mắt rác biến thành đất. Đây là thí nghiệm hợp để làm ở lớp, mỗi nhóm một chai.

Chuẩn bị

• Một chai nhựa trong 1,5–2 lít. Nhờ người lớn cắt ngang phía trên vai chai để làm nắp đậy, và dùi vài lỗ nhỏ quanh thân để thoáng khí.
• Đất vườn, lá khô, vỏ rau xắt nhỏ, bã chè, giấy bìa xé vụn.
• Găng tay, một bình xịt nước, băng dính và bút để đánh dấu mực.

Các bước

1. Lót đáy chai một lớp đất dày hai đốt ngón tay.
2. Xếp lần lượt: lớp nâu (lá khô, giấy vụn) – lớp xanh (vỏ rau, bã chè) – một nắm đất mỏng. Lặp lại tới gần miệng chai.
3. Xịt nước cho ẩm đều như bọt biển vắt ráo.
4. Dán băng dính dọc thân chai, đánh dấu mực cao nhất của rác hôm đầu.
5. Đậy nắp, để chỗ râm mát. Mỗi tuần mở ra đảo nhẹ bằng một chiếc que, xịt thêm nước nếu khô.
6. Mỗi tuần đánh dấu mực rác mới. Ghi lại: màu, mùi, có sợi nấm trắng không, có con vật nào xuất hiện.

Sau 6–8 tuần, mực rác thường tụt xuống còn khoảng một nửa và lớp dưới đã sẫm màu như đất. Đó là bằng chứng rằng phần lớn khối rác đã bị vi sinh vật "ăn" và thở ra thành hơi nước và khí các-bô-níc.

Luôn đeo găng khi làm, rửa tay bằng xà phòng sau đó. Nếu chai bốc mùi hôi, đó là dấu hiệu quá ướt, hãy thêm lá khô và đảo cho thoáng.

Câu hỏi thường gặp

Ủ phân từ rác bếp mất bao lâu?

Thùng ủ nhỏ ở nhà thường mất khoảng 2–4 tháng. Đống ủ lớn được trộn đủ xanh nâu, giữ ẩm và đảo đều có thể nóng lên và chín chỉ sau 6–8 tuần. Rác cắt càng nhỏ thì càng nhanh.

Vì sao thùng ủ phân bị hôi?

Hôi thường do quá nhiều rác xanh ướt và thiếu không khí, khiến nhóm vi sinh vật không cần ô-xy phát triển. Cách sửa là trộn thêm lá khô, giấy bìa, đảo cho thoáng. Bỏ thịt cá, dầu mỡ vào thùng cũng gây hôi.

Rác xanh và rác nâu khác nhau thế nào?

Rác xanh là đồ tươi, ẩm, giàu đạm như vỏ rau, bã chè, cỏ tươi. Rác nâu là đồ khô, giàu các-bon như lá khô, rơm, giấy bìa. Vi sinh vật cần cả hai; người mới có thể dùng tỉ lệ một phần xanh với hai phần nâu.

Ủ phân ở chung cư có được không?

Được, dùng thùng nhỏ có nắp, có lỗ thoáng khí, hoặc thùng nuôi trùn quế. Chỉ cho rau quả, bã chè, lá khô; không cho thịt cá dầu mỡ thì gần như không có mùi.

Phân ủ đã chín nhận biết thế nào?

Phân chín có màu nâu sẫm, tơi vụn, mùi như đất sau mưa và không còn ấm ở giữa. Không còn nhận ra hình dạng vỏ rau hay lá ban đầu. Lúc đó mới nên trộn vào đất trồng.