Rễ đước, rễ mắm giữ bờ biển Cần Giờ, Cà Mau như thế nào

Rừng ngập mặn giữ bờ biển bằng ba việc cùng lúc: bộ rễ dày đặc làm sóng yếu đi trước khi chạm bờ, rễ níu chặt bùn không cho nước cuốn đi, và dòng nước chảy chậm lại giữa rừng nên phù sa lắng xuống, đắp bãi cao dần. Ở Cần Giờ và Cà Mau, chính những cánh rừng đước, mắm này là "con đê sống" đứng trước làng, ruộng và ao tôm.

Rừng mọc ở nơi cây khác không sống nổi

Hãy tưởng tượng một mảnh đất mỗi ngày bị nước biển mặn ngập lên rồi rút xuống, mặt đất là bùn nhão đen thiếu không khí, sóng đánh liên tục. Phần lớn cây trên cạn đặt vào đó sẽ chết sau vài tuần: rễ ngạt vì bùn không có ô-xy, lá cháy vì muối.

Cây ngập mặn thì khác. Chúng có những "mẹo" đã hình thành qua rất nhiều thế hệ:

• Lọc muối ở rễ: rễ đước, rễ vẹt chặn phần lớn muối lại, chỉ hút nước gần ngọt.
• Thải muối qua lá: lá mắm có tuyến tiết muối. Vào ngày nắng khô, nhìn kỹ mặt lá mắm đôi khi thấy những hạt muối trắng li ti đọng lại, như cây vừa "đổ mồ hôi mặn".
• Rễ thở: rễ mọc ngược lên khỏi bùn để lấy không khí khi thuỷ triều xuống.
• Con mọc sẵn trên cây mẹ: hạt đước nảy mầm ngay khi quả còn treo trên cành, thành một "cây con" dài như chiếc đũa, rồi mới rơi xuống cắm vào bùn.

Mỗi loài một kiểu rễ

Đi trên cầu gỗ xuyên rừng ngập mặn, bạn dễ nhận ra các loài nhờ bộ rễ, không cần nhìn lá.

Cây	Kiểu rễ	Hình dáng	Thường đứng ở đâu
Đước	Rễ chống (rễ nơm)	Từ thân toả ra nhiều rễ cong như chân nhện, cắm xuống bùn	Bãi bùn đã khá chắc, nơi ngập vừa
Mắm	Rễ thở hình chông	Hàng trăm cọc nhỏ nhọn nhô lên quanh gốc như bàn chông	Mép ngoài cùng, sát biển, bãi bùn mới bồi
Bần	Rễ thở hình chông to	Cọc to, cao hơn rễ mắm	Bãi bồi ven cửa sông, nước lợ
Vẹt	Rễ đầu gối	Rễ chạy ngang dưới bùn rồi trồi lên thành khúc gập như đầu gối	Phía trong, đất cao hơn
Dừa nước	Thân ngầm	Không có thân đứng, lá mọc thẳng từ bùn	Dọc bờ kênh rạch nước lợ

Rễ chống của đước vừa giữ cây đứng vững trên bùn mềm, vừa có những lỗ nhỏ trên vỏ để hút không khí. Rễ thở của mắm thì gần như chỉ để thở: mỗi chiếc cọc là một "ống thở" cắm lên khỏi mặt bùn.

Rễ làm sóng yếu đi như thế nào

Một con sóng mang năng lượng. Khi gặp bờ đất trống, toàn bộ năng lượng ấy đập thẳng vào bờ và cuốn đất đi. Khi gặp rừng ngập mặn, sóng phải len qua hàng nghìn thân, rễ, cành. Mỗi lần chạm vào một chướng ngại, nước bị xoáy, va đập, mất đi một phần sức. Đi qua hàng trăm mét rừng như vậy, con sóng thấp đi rõ rệt.

Bạn có thể hình dung như chạy qua một hành lang trống so với chạy qua một khu rừng nhiều cột: ở hành lang trống bạn lao thẳng; ở khu nhiều cột, bạn phải lách, chậm lại liên tục. Nước cũng vậy.

Nhiều nghiên cứu ở Việt Nam và nước ngoài đều ghi nhận: dải rừng càng rộng và càng dày thì sóng vào tới bờ càng nhỏ. Vì thế các chương trình bảo vệ đê biển ở đồng bằng sông Cửu Long và ven biển miền Bắc thường trồng một dải rừng ngập mặn phía trước đê, thay vì chỉ đổ thêm bê tông.

Bùn lắng xuống, bãi lớn dần ra biển

Nước sông chảy ra biển mang theo rất nhiều phù sa. Khi dòng nước chảy nhanh, hạt đất lơ lửng không chìm được. Vào tới rừng ngập mặn, nước bị rễ cản, chảy chậm lại, có chỗ gần như đứng yên khi triều đứng. Lúc ấy phù sa chìm xuống, bám vào giữa các rễ.

Năm này qua năm khác, mặt bùn cao dần. Mắm và bần, những loài chịu được bùn mới và nhão, mọc ra phía ngoài trước. Khi đất đã cao và chắc hơn, đước theo vào. Rừng như vậy lấn dần ra biển. Mũi Cà Mau là nơi thấy rõ nhất: ở bờ phía tây, bãi bồi tiến ra biển qua từng năm, và rừng mắm là thứ "đi tiên phong" trên mỗi dải bùn mới.

Ngược lại, ở những đoạn bờ đã mất rừng, sóng đánh thẳng vào đất, bờ sạt lở từng mảng. Không ít đoạn bờ biển ở đồng bằng sông Cửu Long đang bị xói, và người ta phải dựng kè, hàng rào tre để giữ lại bùn trước khi trồng lại được rừng.

Cần Giờ và Cà Mau: hai cánh rừng nổi tiếng

Cần Giờ

Rừng ngập mặn Cần Giờ nằm ở phía đông nam TP. Hồ Chí Minh, nơi hệ thống sông Sài Gòn, Đồng Nai đổ ra biển. Năm 2000, UNESCO công nhận đây là Khu dự trữ sinh quyển thế giới, khu đầu tiên của Việt Nam. Phần lớn rừng Cần Giờ ngày nay là rừng được người dân và cán bộ lâm nghiệp trồng lại từ cuối thập niên 1970 trở đi, chủ yếu là đước, rồi thiên nhiên tự đưa thêm nhiều loài khác vào. Cần Giờ là ví dụ hiếm thấy cho thấy một vùng ngập mặn bị tàn phá nặng có thể trở lại thành rừng xanh nếu kiên trì đủ lâu.

Rừng Cần Giờ là "lá phổi" phía biển của thành phố, giúp chắn gió, giữ bùn, và là nơi sống của khỉ đuôi dài, cá sấu nước mặn được thả lại, nhiều loài chim nước.

Mũi Cà Mau

Ở cực Nam đất liền, Vườn quốc gia Mũi Cà Mau giữ một vùng rừng ngập mặn rộng, nằm trong Khu dự trữ sinh quyển thế giới Mũi Cà Mau được UNESCO công nhận năm 2009. Đây cũng là khu Ramsar, tức vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế. Rừng đước Năm Căn từng nổi tiếng trong văn chương Nam Bộ, với những dãy đước "cao ngất như hai dãy trường thành vô tận" mà nhà văn Đoàn Giỏi tả trong bài "Sông nước Cà Mau".

Rừng ngập mặn còn là nhà trẻ của biển

Giữa những bộ rễ chằng chịt, nước tĩnh, nhiều thức ăn và cá lớn khó chui vào. Đó là chỗ trú lý tưởng cho cá con, tôm con, cua con. Rất nhiều loài hải sản ta ăn hằng ngày đã sống những tháng đầu đời trong rừng ngập mặn rồi mới ra biển. Mất rừng ngập mặn nghĩa là nghề cá ven bờ cũng nghèo đi.

Bùn rừng ngập mặn còn giữ rất nhiều các-bon từ lá, rễ mục, vì bùn thiếu ô-xy nên vật chất phân huỷ chậm. Đây là lý do các nhà khoa học khí hậu đặc biệt quan tâm tới việc giữ rừng ngập mặn.

Thử làm: khay sóng nhỏ trên bàn

Thí nghiệm này cho bạn thấy tận mắt rễ cây "bẻ" sóng thế nào. Làm trên sàn nhà tắm hoặc ngoài sân vì sẽ hơi ướt.

Chuẩn bị: hai khay nhựa dài giống nhau (hoặc hai hộp đựng đồ bằng nhựa), cát hoặc đất ẩm, nước, một bó tăm tre hoặc que xiên, một miếng bìa cứng nhỏ để tạo sóng.

1. Ở mỗi khay, đắp cát thành một "bãi biển" dốc thoai thoải ở một đầu. Đầu kia đổ nước sâu chừng hai đốt ngón tay.
2. Ở khay thứ hai, cắm thật dày tăm tre lên phần bãi cát sát mép nước, thành một dải rộng chừng một bàn tay. Đó là "rừng ngập mặn" của bạn.
3. Cầm miếng bìa đặt ở đầu nước sâu, đẩy tới đẩy lui đều tay, mỗi khay đúng 30 lần, cùng một lực.
4. Quan sát: bãi cát ở khay nào bị sóng ăn vào nhiều hơn? Nước ở khay nào đục hơn?
5. Làm lại với dải tăm thưa hơn, hẹp hơn. Ghi kết quả vào vở.

Thông thường, khay có "rừng" giữ được bờ cát gọn hơn, và dải tăm càng dày càng giữ tốt. Bạn vừa làm một mô hình rất đơn giản của điều mà các kỹ sư bảo vệ bờ biển vẫn nghiên cứu.

Đi thăm rừng ngập mặn an toàn

• Chỉ đi trên cầu gỗ, lối đi có sẵn, hoặc đi thuyền cùng người địa phương. Bùn rừng ngập mặn có chỗ lún sâu tới đầu gối, rất khó rút chân.
• Hỏi lịch thuỷ triều trước: nước lên nhanh hơn bạn nghĩ.
• Mang áo dài tay, kem chống muỗi, nước uống; không tự ý lội xuống kênh rạch.
• Không bẻ cây con đước, không bắt cua, ốc trong khu bảo vệ.

Câu hỏi thường gặp

Rừng ngập mặn chống xói lở bờ biển như thế nào?

Bộ rễ dày làm sóng mất sức trước khi tới bờ, rễ níu bùn không cho nước cuốn đi, và nước chảy chậm giữa rừng khiến phù sa lắng xuống, bãi cao dần. Ba việc này diễn ra cùng lúc nên bờ có rừng ít bị sạt hơn bờ trống.

Cây đước khác cây mắm thế nào?

Đước có rễ chống toả ra từ thân như chân nhện, thường mọc ở bãi đã khá chắc. Mắm có hàng trăm rễ thở nhỏ nhọn nhô lên quanh gốc và hay mọc ở mép ngoài cùng, nơi bùn mới bồi.

Vì sao cây ngập mặn sống được trong nước mặn?

Chúng có rễ lọc bớt muối, lá có tuyến thải muối, và rễ thở nhô lên khỏi bùn để lấy không khí. Một số loài như đước còn cho cây con nảy mầm sẵn trên cành trước khi rơi xuống bùn.

Rừng ngập mặn Cần Giờ là rừng tự nhiên hay rừng trồng?

Phần lớn rừng Cần Giờ hiện nay được trồng lại từ cuối thập niên 1970 trở đi, chủ yếu là đước, sau đó nhiều loài khác tự mọc vào. Năm 2000, Cần Giờ được UNESCO công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới đầu tiên của Việt Nam.

Mũi Cà Mau có đang lấn ra biển không?

Ở bờ phía tây của Mũi Cà Mau, bãi bồi tiến dần ra biển và rừng mắm mọc theo trên các dải bùn mới. Nhưng nhiều đoạn bờ khác của đồng bằng sông Cửu Long lại đang bị xói lở, nhất là nơi đã mất rừng.